Wat je al kunt, hoef je niet meer te leren. Bij flexibele hbo-opleidingen kun je soms vakken overslaan of versneld doorlopen, als je bepaalde kennis en vaardigheden al hebt verworven in je werk.

Een voorbeeld: verpleegkundigen met een mbo-diploma kunnen blijven werken én in hun eigen tempo doorstuderen aan de Hogeschool Rotterdam. Hun kennis en vaardigheden kunnen ze meenemen. Deze ‘flexibele’ opleiding verschilt dus van de hbo-opleiding verpleegkunde die je na de havo kiest.

Het gaat dus om opleidingen zonder vast curriculum die toch een erkend diploma uitreiken. In 2016 begon een experiment hiermee en sinds 2024 is deze vorm van onderwijs wettelijk toegestaan voor opleidingen met een flinke ‘praktijkcomponent’. Naar schatting 22 duizend studenten volgen zo’n studie.

Zulke opleidingen zijn er ook in de economie, techniek en bij de lerarenopleidingen. Maar let op: “Je hebt veel zelfsturing en een onderzoekend vermogen nodig”, waarschuwt hogeschool Avans bij een opleiding voor onderwijsassistenten die leraar in het basisonderwijs willen worden. Ook binnen Fontys is zelfsturing een onmisbaar element van de strategie.

En die zelfsturing is precies waar de Inspectie van het Onderwijs zich zorgen over maakt: hoe gaat zoiets in de praktijk? De meeste studenten zullen enige structuur nodig hebben.

Niet overal goed ingericht
“We kregen signalen dat die structuur niet overal goed is ingericht”, schrijft hoofdinspecteur Alida Oppers. “Daarom onderzochten we de wijze waarop begeleiding, het studieplan en het sociaal welzijn van studenten in de praktijk worden georganiseerd en hoe studenten en onderwijsprofessionals dat ervaren.”

De inspecteurs hebben bijna 1.500 studenten en ruim driehonderd docenten en begeleiders van achttien verschillende hogescholen een vragenlijst laten invullen. Daarna volgden groepsinterviews bij tien instellingen.

De uitkomst: het moet iets gestructureerder. De opleidingen moeten studenten niet alleen flexibiliteit bieden, zegt de inspectie, maar ook ‘houvast’. En daar ontbreekt het weleens aan.

Een kwart van de ondervraagde studenten ervaart een gebrek aan structuur en een iets groter deel krijgt juist door de flexibiliteit last van studiedruk. Het is hun bovendien niet altijd duidelijk wat er van hen verwacht wordt, blijkt uit de enquête.

De binding met docenten en medestudenten is ook niet zo sterk, wat misschien logisch is bij een flexibele opleiding: je maakt niet echt deel uit van een cohort. Maar toch, hoe meer contact de studenten met hun begeleiders hebben, hoe minder ze zulke knelpunten ervaren.

Meesten tevreden
Het punt van de inspectie is niet dat het nu verkeerd gaat. De meeste studenten zijn tevreden. Ze maken vooraf een studieplan en hebben regelmatig contact met hun eigen begeleider. Maar waar kunnen die studenten op terugvallen als hun begeleider een andere baan krijgt of als dat studieplan in de praktijk niet wordt gebruikt?

De inspectie waarschuwt: “Wanneer de kwaliteit van begeleiding en de betekenis van het studieplan primair afhangen van de inzet en het inzicht van individuele professionals, is dat kwetsbaar.”

Studenten die “toevallig een toegewijde begeleider treffen” hebben een betere uitgangspositie dan andere studenten. Hetzelfde geldt als ze een hogeschool treffen die het studieplan serieus neemt (en dat plan niet als een formaliteit afvinkt).

Verduidelijken
De aanbevelingen? De hogescholen moeten iets meer structuur aan de flexibele opleidingen geven, zodat ze minder afhankelijk zijn van die ene specifieke begeleider. En het ministerie zou de regels rond het studieplan moeten verduidelijken.

Flexibel onderwijs kan een “inclusieve onderwijsvorm” zijn, meent de inspectie, maar het is een risico als het studiesucces te sterk afhangt van individuele veerkracht en toevallige omstandigheden. “Dat zou een gemiste kans zijn voor studenten die minder vanzelfsprekend voor zichzelf opkomen, minder vertrouwd zijn met zelfsturing en meer houvast nodig hebben om hun traject succesvol af te ronden.”

Wat schrok ik van de stelling van masterstudent Jeff van der Linden in het artikel in Bron dat “de dingen die studenten op deeltijd lerarenopleidingen volgen, amper terugkomen als zij voor de klas staan”. Zijn eerder ingezonden brief in Trouw – met daarin “De lerarenopleiding creëert zelfdestructieve hardlopers” – vond ik ronduit schokkend. En toch bemerkte ik bij mezelf een tikje herkenning en een sprankje hoop.

Zoals FLOS-directeur Anton van den Brink in het genoemde artikel erkent, is het inderdaad ondoenlijk een deeltijdopleiding te volgen, met alle opdrachten en eisen van dien, en daar slechts die ene opleidingsdag voor vrij geroosterd te worden.

Ook heeft Jeff gelijk wanneer hij stelt dat op een effectieve en efficiënte manier met lesmethodes leren werken – en kritische keuzes kunnen maken met betrekking tot het weglaten of aanpassen van onderdelen daarvan – systematischer aandacht verdient in de opleiding. Zowel bij de eerste- en tweedegraadsopleidingen als bij de pabo is mijn ervaring dat we hier vrij gemakkelijk overheen stappen, er wellicht van uitgaande dat dat vanzelf wel goedkomt in de praktijk. Zeker voor beginnende leraren is de kracht van de lesmethode als bron van zekerheid, als autoriteit, niet te onderschatten.

Motivatie
Het leren ontwerpen, gebruiken en evalueren van je eigen materiaal is echter niet alleen een belangrijk middel voor onderwijsverbetering. Het is een krachtige vorm van professionele ontwikkeling. 

Onderzoek bevestigt de ervaringen van leraren die met hun eigen materialen werken: je sluit ermee aan op de onderwijsbehoeften van jouw leerlingen (die jij beter kent dan de uitgever), je kunt er actuele gebeurtenissen en thema’s in kwijt, het helpt je de leerstof te personaliseren en te contextualiseren. Het motiveert daarmee jouw leerlingen en niet in de laatste plaats jou zelf.

Kortom, materiaalontwikkeling is waar jouw kennis van vakinhoud, didactiek, jouw praktijkcontext en jijzelf als professional samenkomen. Voor een taaldocent is het zelfs “de ultieme vorm van toegepaste taalwetenschap” genoemd (Timmis, 2014).

Dit lijkt mij dan ook een belangrijke drijfveer voor lerarenopleiders om materiaalontwikkeling een prominente plek te geven. Met beperkte tijd en middelen proberen we studenten voor te bereiden op één van de meest complexe beroepen die er zijn, en dat voor zeer uiteenlopende contexten. Met jouw eigen materiaal kun je essentiële leeruitkomsten aantonen. We willen jou als professional met deze opdrachten stimuleren om kennis, vaardigheden en een houding te ontwikkelen die je vooral ook ná de opleiding van pas komen.

Van kritiek belang daarbij is dat je als student en startbekwame leraar tijd en ruimte krijgt, zowel gedurende de opleiding als tijdens de inductiefase op school. In dat licht biedt de pilot Onderwijstijd, waarin scholen minder lesuren inroosteren en in plaats daarvan meer tijd zullen besteden aan lesvoorbereiding en ontwikkeltijd voor leraren, een mooie kans. Ik wens Jeff en onze andere collega’s-in-opleiding zulke kansen toe.

Marina Bouckaert is vakexpert Taal bij Fontys Kind en Educatie. Zij is als senior onderzoeker verbonden aan Kenniscentrum YES, Youth Education for Society. Haar promotieonderzoek richtte zich op het ontwikkelen van eigen lesmateriaal als professionaliseringsstrategie voor (taal)docenten.