Circus is een nomadisch vak dat onlosmakelijk verbonden is aan een rondreizend bestaan. Een circusartiest is eigenlijk nooit lang op één plek, en dat zorgt er volgens Josine Fontrodona, studieleider van de Fontys-bachelor Circus and Performance Art, voor dat deze studie bij Fontys voornamelijk buitenlandse studenten trekt. Maar, geeft ze toe: ook het aantal Nederlandse (en Belgische) studenten groeit.

Dat komt omdat de circuswereld in Nederland ook groeit. “Sinds 2008 hebben we in ons land twee bachelors circus. Er zijn twee circusfestivals en er komen sindsdien ook steeds meer makers, theaters en productiehuizen bij”, legt Fontrodona uit. “De circusmarkt is aan het groeien.”

Toch zijn we er nog lang niet, vindt Fontrodona. Want een circusvooropleiding die aansluit op de middelbare school, zoals je die in veel andere landen wel hebt, is er in Nederland nog niet. “We hebben al veel gewonnen, maar er is ook nog een lange weg te gaan. In Nederland moet de passie voor circus nu nog ontstaan bij een vrijetijdscircusschool, en moet je een voorprogramma in Rotterdam of in het buitenland volgen. In andere landen zoals Frankrijk en Duitsland is die stap veel kleiner. Wij maken er ons hard voor om die stap in Nederland ook minder groot te maken.”

Afstuderen
Twee studenten die zo’n vooropleiding in het buitenland hebben gevolgd, zijn Tara en Julia. Zij geven deze week hun eindshow bij Fontys en studeren daarna af. Tara (uit Noorwegen) in de categorie dance trapeze en Julia (uit Zwitserland) met het discipline aerial hoop. De passie voor het circus ontstond bij hen allebei al op jonge leeftijd. En allebei reizen ze al een aantal jaar door Europa om die passie te kunnen beoefenen. Vier jaar geleden kwamen ze bij Fontys terecht.

Ze wisten toen allebei dat ze hard zouden moeten werken om het te maken in de circuswereld. Want die wereld is klein en de baangarantie niet enorm. “Als je les wilt geven of met andere circussen mee wil doen, is het makkelijker om aan een baan te komen”, zeggen de twee. “Maar als je je eigen werk wil maken als artiest is het een stuk moeilijker. Je bent afhankelijk van subsidies en die zijn er niet zoveel. Sommige landen hebben er meer dan andere. En sommige landen erkennen het circus ook meer dan andere. Veel mensen denken nog steeds dat mensen die in het circus werken automatisch jonglerende mensen op een olifant zijn.”

Studieleider Fontrodona ziet dat clichématige beeld ook nog te vaak voorbijkomen. “Wij zijn een circusopleiding in combinatie met performance art; een combinatie die je nergens anders ter wereld ziet. Je moet bij ons niet denken aan het traditionele circus waarbij er in een tent allerlei kunstjes worden gedaan. Nee, wij combineren hedendaags circus met muziek, theater en dans. Dat maakt het een stuk exclusiever, waardoor je als maker flink wat jaren moet opbouwen om je in die wereld te kunnen vestigen. Zeker in Nederland, om dat de circuswereld hier nog niet zo groot is. Maar nogmaals: we zijn aan het groeien. Het gaat de goede kant op.”

De stichting zet zich in voor meer creatieve en cultuurlessen op basisscholen. Uit de cijfers blijkt onder andere dat meer dan 1.200 scholen meedoen. Dat zijn er 200 meer dan het gestelde doel. Daarnaast meten deelnemende scholen meer motivatie, zelfvertrouwen, betere sociale vaardigheden, samenwerking en concentratie bij leerlingen.

Wegbezuinigen
Méér Muziek in de Klas doet dit omdat kunst- en cultuurlessen de afgelopen jaren steeds vaker zijn wegbezuinigd om ruimte te maken voor meer reken- en taallessen. “Het werkt echt niet om nog meer rekenen te geven, de resultaten gaan juist omlaag in plaats van omhoog”, vertelt Smeenk, die ook muziekdocent is op de pabo van Fontys. Volgens haar is het juist de afwisseling die kinderen helpt betere resultaten te behalen. “Het is bewezen dat het zorgt voor betere cognitieve vaardigheden, los van het feit dat het leuk is.”

Dit herkent tweedejaars pabostudent Eva. “Als we iets creatiefs doen, zie je de kinderen echt opfleuren. Laatst hadden we het over vriendschap in de klas en dan voeren ze ook echt diepe gesprekken met elkaar. Het is zo mooi om te zien hoe ze elkaar beter leren kennen en begrijpen als ze niet alleen met taal en rekenen bezig zijn.”

Geen ruimte
Ondanks het positieve tussenrapport kan het volgens Smeenk nog beter. “Als ik lesgeef op de pabo, zijn studenten eerst altijd terughoudend, maar na één les zien ze al in hoe leuk en belangrijk het is om af en toe iets met muziek tussendoor te doen. Helaas zie je ook dat wanneer ze iets wat ze bij mij hebben geleerd willen toepassen, er op hun stageschool meestal geen geld of ruimte voor is.”

Ook hierin kan Eva zich vinden. “Ik vind wel dat we op mijn stageschool meer met muziek en creativiteit kunnen doen dan nu. Je ziet de kinderen die normaal gesproken een beetje op de achtergrond blijven juist naar voren treden en zich van hun beste kant laten zien.”

Wat je nu nodig hebt als maker, is anders dan vroeger, weet Alexander Beets. Hij werkt al 25 jaar bij Fontys en is zowel docent als coördinator van het startcurriculum binnen Rockacademie. “Het spelletje van de muziekindustrie werkt al veertig jaar hetzelfde, alleen de industrie zelf is veranderd”, zegt hij. "Vroeger had je de consument, industrie en de maker. Dat is helemaal op de schop gegaan. Tegenwoordig kun jij als maker heel veel zelf doen. Wij geven onze studenten dat graag mee in onze lessen.” 

Een perfect voorbeeld daarvan is Sam Beekwilder, artiestennaam Säm Wilder, die in zijn laatste jaar van Rockacademie zit. Hij doet zo’n beetje alles zelf. Schrijven, zingen, produceren en optreden. Maar ook het organiseren van shows, uitbrengen van muziek, regelen van artworks en communiceren naar fans vallen onder zijn takenpakket. “Dat zijn af en toe heel veel balletjes om hoog te houden, maar het is wel leuk”, zegt de student.

Strategie
Er liggen ontzettend veel kansen voor – zoals docent Beets dat noemt – nieuwe makers zoals Sam. Maar dat moeten ze dan wel zien. Ze hebben een strategie nodig, die gericht is op drie hoofdvragen: wie ben je, wie wil je bereiken en wat is je boodschap? “En vaak is daar social media voor nodig, zoals TikTok. Al sla je daar nog geen deuk in een pak boter mee”, aldus Beets. “Als je 1 miljoen views hebt op Spotify, krijgt je daar 4.000 dollar voor. Maar bij TikTok verdien je nagenoeg niks.” 

Als een artiest tien miljoen views heeft op een TikTok-filmpje, lijkt dat misschien veel. Maar je verdient er niet zoals bij Spotify direct geld mee. “Bij TikTok gaat het niet om de muziek, maar om het filmpje waar die muziek onder zit. Je moet TikTok gebruiken om je carrière vorm te geven. Je zet catchy filmpjes online om je muziek onder de aandacht te brengen. En die filmpjes gaan mensen vervolgens delen, met als gevolg hopelijk meer streams op Spotify, wat je dan uiteindelijk weer geld oplevert. Succes op TikTok betekent uiteindelijk succes op Spotify en YouTube.” 

Máár, en dat is een belangrijke maar, daar heb je dus wel een goede strategie voor nodig. Je moet je doelgroep uitkiezen en daarop inspelen. Beets: “Het succes van Jett Rebel kwam voort uit het feit dat hij elke dag zijn nagels lakte. Daar bereikte hij heel veel jonge meisjes mee, die hem vervolgens gingen volgen. Zijn muziek gingen luisteren. En uiteindelijk ook naar zijn concerten gingen.”

Landing page
Dat is niet hoe Sam zijn fans trekt, met nagels lakken. Nee, hij doet dat door een smaakmaker binnen de muziek te zijn en innoverende dingen te maken die de popmuziek kunnen beïnvloeden. En ja: daar gebruikt hij zijn socials voor, maar die platformen ziet hij vooral als middel, niet als doel. Zoals zijn docent Beets ook al aangaf. “Ik denk wel dat je een visitekaartje nodig hebt om mensen in te lichten over nieuwe muziek en je live optredens”, aldus Sam. “Daar gebruik ik het dan ook voor. Het doel van veel artiesten is om op een podium te staan, muziek te maken en te kunnen leven van die muziek. Een miljoen volgers op social media is slechts een bijkomstigheid.” 

En wat als er geen socials zouden zijn? Dan was Sam hoogstwaarschijnlijk ook op het punt geweest waar hij nu is. “Ik ben ooit in een studio in Los Angeles begonnen. Daar zong ik en dat vonden ze fijn, waardoor ik er meer kon gaan werken en uiteindelijk drie jaar in het hartje van de muziekindustrie in LA heb gezeten. Dat is gebeurd dankzij een netwerk en zonder socials.”

Het boek gaat over dans, maar vooral ook over mensen. Er komen veel spraakmakende figuren in voor van wie Joost Goutziers er in de afgelopen jaren veel sprak. “Ik wist dat als die verhalen niet zouden worden opgeschreven, ze niet bewaard zouden blijven”, zegt de journalist, die jarenlang voor het Brabants Dagblad schreef, onder andere voor de kunstredactie. “Nu vind je die verhalen alleen versnipperd in honderden krantenartikelen, maar het is nergens gebundeld.” 

Vorm van verzet
Goutziers zocht al die artikelen bij elkaar, zag zelf tientallen voorstellingen, ging op zoek in databanken, keek bij mensen op zolder, bezocht verschillende archieven en sprak met allerlei mensen uit de danswereld. Met na twaalf jaar werk als resultaat: het op 7 mei verschenen boek Dwarse Dansers. “Ik hoor van veel mensen terug dat het een feest van herkenning is”, zegt hij. “Maar het boek is ook geschikt voor de huidige generatie dansers; zij krijgen op school wel geschiedenisles over dans, maar niet veel over dans in Brabant.” 

Want dat is waar Dwarse Dansers over gaat: de geschiedenis van hedendaagse dans in Brabant tussen 1980 en 2025. “De dans in Brabant is altijd heel anders geweest dan in de rest van het land. In het grootste deel van het land, met name in de Randstad, werd er heel erg gekeken naar ontwikkelingen in Amerika, waar het vooral ging om ‘mooie pasjes’. Terwijl in Brabant juist werd gekeken naar ontwikkelingen in Duitsland en België, waar het ging om het vertellen van emoties. Een soort vorm van verzet, het afzetten tegen de burgerij.” 

Goutziers heeft het in zijn boek onder meer over het Dansers Collectief, een Tilburgs gezelschap waarvan alle vier de dansers bij de Dansacademie studeerden. Katja Heitmann wordt uitvoerig beschreven, die zelfs recent nog samenwerkte met Fontysstudenten. En hij heeft het over Villa Danthe uit Den Bosch, choreograaf Hans Tuerlings van het dansgezelschap RAZ, het internationale gezelschap t.r.a.s.h. en LaMelis. Met allemaal hun roots bij het vroegere Fontys. 

Streng regime
Het laatste hoofdstuk gaat volledig over de geschiedenis van de dansopleiding van Fontys, wat vroeger de Dansacademie Brabant heette en die tegenwoordig deel uitmaakt van Fontys Academy of the Arts. Dat begon met klassiek ballet, waar toen nog de Russische Vaganova-methode werd toegepast. Deze traditionele manier van balletonderwijs werd omarmd door de Dansacademie en dat had vooral te maken met Simon André, die ook op de Dansacademie lesgaf. Hij heeft zich sterk gemaakt om de Vaganova-methode bij de opleiding te integreren en deed dat op een vrij strenge manier.

“Als je met dansers over Simon André spreekt, zie je dat ze wel eens schrikken van zijn naam", aldus Goutziers, die ook met Lilian Bruinsma van het Dansers Collectief over de lesmethode sprak. Zij zegt in Dwarse Dansers geen problemen te hebben gehad met de Russische manier van lesgeven, omdat ze goed om kon gaan met de hardheid van de opleiding. Maar ze zegt ook dat docenten ‘krengen waren, keihard’. Ze gooiden volgens haar met stoelen naar je en ze omschrijft de opleiding als ‘bijna militair’.

Tegenwoordig zou deze strenge manier van lesgeven niet meer kunnen, zegt Goutziers. En gelukkig gebeurt dat ook niet meer. De verschillen tussen toen en nu zijn enorm. Dat heeft niet alleen met de veel uitgebreidere vormen van dans te maken, maar ook met de manier waarop er met dansers wordt omgegaan. 

“In de jaren ’80 had je als danser niks te vertellen en ging je mee in wat jou opgedragen werd. Je moest bepaalde passen doen en als je die niet deed, kreeg je het te horen. Dan werd je onderuit gemoffeld. Nu gaat het juist om de ontwikkeling van de individuele dans. Wat jij nodig hebt, heeft een ander misschien helemaal niet nodig. Er wordt heel goed gekeken naar de ontwikkeling van elke individuele danser en wat ervoor nodig is om bepaalde doelen te behalen.”

Wat is de essentie van jullie boek? 
"Veel mensen associëren retorica – de leer van de welsprekendheid en overtuigingskracht – puur met taal en tekst. Maar bijvoorbeeld Aristoteles trekt dat al breder: hij stelt dat retorica onze ziel in beweging moet brengen. Voor ons reden om ook eens te kijken in hoeverre boodschappen in muziek en beeld kunnen overtuigen.” 

“Dit idee is actueel. Onder invloed van sociale media ontstaat er een andere context waarbinnen we meningen, wensen en verhalen vormgeven. Een op feiten gebaseerde tekst volstaat niet meer. Er lijkt sprake van een verschuiving in de richting van het beeld en de muziek.” 

En veel wetenschappers vinden het lastig om daarmee om te gaan? 
“Onze cultuur wordt steeds meer beeldcultuur. Maar ook muziek is allang een cruciale factor in de identiteitsvorming, vooral voor jongeren. Door bijvoorbeeld tal van filmpjes op sociale media, al dan niet voorbeelden van fake news, zien wetenschappers dat hun vak en hun vertrouwde communicatiemiddel (geschreven) tekst deels de waarheidsaanspraak verliest.” 

“In ons boek kijken we op een andere manier naar het internet en de beeld- en geluidcultuur. Niet als manipulerend of expliciet niet-wetenschappelijk, maar als bruikbare bron- omdat er nieuwe vormen in naar voren komen die ook voor wetenschappers interessant zijn. Wij zeggen: onderzoek eens wat je hiervan kunt leren. Trouwens, het viel ons op dat de toepassing van beeld en muziek, net als de wetenschap, volop aan regels is gebonden. Meer dan je zou denken.” 

In jouw bijdrage leg je de muziek langs de lat van de retorica. 
“Ja, dan blijkt bijvoorbeeld dat je de wetten van de retorica óók terugziet bij een verschijnsel als drillrap [nihilistisch rapgenre dat wordt geassocieerd met geweld, red.]. Overigens is ‘muzikale retorica’ allang een erkend vakgebied dat veel werd gebruikt door barokcomponisten. Het omschrijft gedetailleerd wat mensen raakt en hoe het je raakt. Zo staat de toonsoort ‘G’ voor geluk en grootsheid en C-mineur voor rouw. Je had tal van vaste intervallen of notencombinaties die altijd hetzelfde gevoel moesten oproepen.” 

“Zonder het misschien te beseffen sluit de drillrapper qua gebruik van ritmes en toonsoorten aan bij de muzikale retorica. Je hoort de bekende mineurakkoorden, wat zorgt voor een droevige, melancholische sfeer. Ook werken ze veel met syncopes, een off-beat die niet dansbaar is. De donkere, apocalyptische contrasten in de muziek worden dus bereikt met traditionele middelen. De theorie van de muzikale retorica is weliswaar niet recent, maar wel bruikbaar. Zulke schema’s vormen een aanknopingspunt voor de wetenschap om aan te haken bij een nieuwe vorm.” 

Hoe reageert de academische wereld op jullie boek?
“Uiteindelijk willen we een nieuwe, moderne opvatting naar voren brengen over retorica. Retorica gaat over overtuigingskracht, maar de vormen waarmee je overtuigt veranderen. We trekken daarbij nog geen harde conclusies over mogelijke nieuwe werkwijzen of perspectieven. Eigenlijk nemen we (deels) koudwatervrees weg door inzicht te bieden in deze voor wetenschappers ‘nieuwe’ media. Hoe meer je snapt van de werking van beeld en muziek, hoe meer je geneigd bent die middelen zelf te gebruiken.” 

“Ook voor onze studenten is deze studie de moeite waard. Zij vinden filosofische content vaak abstract. Maar hier kunnen ze aan de hand van een Netflix-serie als When They See Us of een genre als drillrap naar de theorie van de retorica kijken. Zo ervaren ze dat retorica echt leeft.” [Frank van den Nieuwenhuijzen] 

Arthur Kok (red.), ‘Bewegen en bewogen worden- ‘Retorisch handelen in taal, beeld en muziek’, Uitgeverij Valkhof Pers, Nijmegen, 2021. Met bijdragen van Gabriël van den Brink, Emanuel Rutten, Heidi de Mare en Arthur Kok. 

Wat betekent schrijven voor jou? 
“Het is een deel van mijn leven. Klinkt zoet, maar het staat ook voor geluk- ik word er blij van. En het is ontsnappen naar een andere wereld, die je bovendien zelf creëert. Dat geeft een gevoel van vrijheid.” 

Hoe combineer je het? 
“Ik werk 32 uur bij Fontys en publiceer gemiddeld elke twee jaar een boek. Maar die combinatie moet me niet verstikken. Om de balans te bewaren hanteer ik een vaste methode. Voor de schrijffase is dat de eis van 500 woorden per dag. Soms heb ik die binnen een half uur op het scherm, soms binnen twee uur. Als ik bezig ben met redigeren of bijvoorbeeld publiciteit, spreek ik met mezelf een x-aantal uren per dag af.” 

“Zo voelt het organisch, niet als een verplichting. Aan dit stramien houd ik me consequent zeven dagen per week. Dat maakt dat ik ook continu midden in het verhaal zit. Op mijn vrije vrijdag schrijf ik soms meer, maar dat hoeft niet.” 

“Tijdens het werk komen natuurlijk regelmatig invallen. Die noteer ik op papier of in mijn telefoon. Maar ik kan mijn creativiteit ook prima uitzetten. Dat is misschien de ervaring. Een paar jaar terug dwong ik mezelf nog weleens om buiten het werk om, in de trein of tijdens het hardlopen, de denkradertjes volop te laten draaien. Inmiddels is er meer automatisme en heb ik erop leren vertrouwen dat de ideeën toch wel komen.” 

‘Verdwenen’ kreeg lof in landelijke media. Het verhaal gaat over een Nederlandse journaliste die onderzoek doet naar een cel van de Baskische terroristische afscheidingsbeweging ETA. Hoe ontstaat zo’n idee? 

“Ik dacht al een hele tijd na over een plot, toen ik me ineens afvroeg: Wat als iets wat niemand zich kan voorstellen tóch gebeurt… Die inval koppelde ik vervolgens aan Baskenland, waar ik vroeger vaker ben geweest. Dat was de tijd dat de ETA zich nog geregeld roerde met bomaanslagen. Ik heb veel jongere lezers en ik vond het leuk om hen iets bij te brengen over een vorm van terrorisme die ze wellicht niet kennen.” 

Moet je verhaal helemaal rond zijn voordat je begint te schrijven? 
“In ieder geval de plot, de ontknoping. Dat is nodig omdat het verhaal vanaf het begin toe werkt naar dat slot en allerlei gedoseerde zinspelingen bevat. Het gepuzzel met de verhaallijn – die nieuwe wereld langzaam uitvouwen – vind ik een van de leukste onderdelen van het schrijven. Als het loopt tenminste. Het denkproces kan ook stokken en dat voelt verschrikkelijk. Maar gelukkig kom je door één inval of idee vaak weer op het juiste spoor. Dan gaat de creativiteit weer stromen.” 

“Eigenlijk was ik met Verdwenen in eerste instantie zelfs te gestructureerd bezig. Misschien als gevolg van de ETA-research die ik deed. Ik ging ook karakters en dialogen alvast invullen. Maar dat verlamde me. Als je het meer open laat, sta je toe dat personages een beetje een eigen leven gaan leiden en je kunnen verrassen. Zo pakt iemand nog weleens sympathieker uit dan je in eerste instantie vermoedde.” 

Wat zijn je ambities? 
“Momenteel werk ik aan mijn nieuwe boek, waarvoor ik al zo’n 60.000 woorden heb geschreven. Het verhaal draait om slapeloosheid - als gevolg van alle prikkels die we tegenwoordig ervaren hebben blijkbaar veel mensen daar last van. Eerlijk gezegd ontstond dit idee tijdens een Fontys-vergadering. Alle aanwezigen gaven die ochtend aan slecht te hebben geslapen.”  

“Verder heb ik niet echt grote ambities, geloof ik. Ik ben tevreden zoals het gaat en droom niet van bestsellers. Eigenlijk hoop ik dat zo veel mogelijk mensen mij lezen. Al is het via de bieb- ik heb toch al een mooie baan bij Fontys, haha. Dat mensen genieten van mijn boeken, er ontspanning in vinden en er wie weet nog iets van opsteken, die gedachte stemt me tevreden.” [Frank van den Nieuwenhuijzen] 

‘Verdwenen’ van Ingrid Oonincx verscheen in 2021 bij De Crime Compagnie.