Terwijl de bestuursvoorzitters en opleidingsdirecteuren van Fontys en Summa een officieel praatje houden en hun handtekening zetten onder de samenwerkingsovereenkomst, dromt nieuwsgierig laboratoriumpersoneel samen om te kijken wat er allemaal gebeurt. Ze vinden de verdergaande samenwerking een goed idee. Niet alleen in ruimtes en faciliteiten, maar nu ook in het onderwijs.

Hoewel lessen en onderzoek nog vaak apart plaatsvinden, vinden docenten van beide opleidingen steeds vaker een directe sparringpartner in elkaar. Jochem Langerwerf kan erover meepraten. Hij is meerdere jaren vanuit zijn functie bij Fontys gedetacheerd geweest bij Summa. “Soms kom ik iets tekort voor mijn les en vraag ik een Summacollega of hij me verder kan helpen.”

Meer kennis in huis
Volgens Langerwerf heb je met twee onderwijsinstellingen die samenwerken op één fysieke locatie meer kennis in huis. En hij ziet regelmatig studenten doorstromen van het mbo naar het hbo of, als ze de studie niet aankunnen, terugstromen naar het mbo. “Dat gaat vaak heel soepel, want ze kennen het hier al.”

Toch gebeurt dit nog onvoldoende, vinden de bestuurders en directeuren, want zij hebben zojuist de intentie uitgesproken om de mbo- en hbo-opleidingen binnen Fontys Technology en Summa Laboratorium, Technologie en ICT nog beter op elkaar te laten aansluiten. [Tekst gaat verder onder de foto] 

Langerwerf mag hen vanmiddag rondleiden over de verschillende laboratoria. In steriele witte jassen en met een veiligheidsbril op lopen ze langs Fontysstudenten die bezig zijn een basisproduct voor bioplastic uit bacteriën te isoleren. Aan de overkant, in het chemische laboratorium, volgen Summastudenten een practicum waar de bestuurders en directeuren aan mee mogen doen.

Betaalbaar en actueel
Fontys stelt deze laboratoria, bijbehorende lesruimtes en andere faciliteiten beschikbaar aan Summa. “Labfaciliteiten zijn enorm duur, dan is het logisch dat je gaat kijken of je hierin samen kunt optrekken”, zegt Maartje Damoiseaux. Op deze manier houden de instellingen het laboratoriumonderwijs betaalbaar en actueel, aldus de opleidingsdirecteur van Fontys Technology.

Haar collega bij Summa, Patricia van der Linden, ziet daarnaast dat de praktijk de brug tussen het mbo en het hbo slaat en er vanzelf al meer samenwerking ontstaat tussen docenten en technisch onderwijsassistenten van beide instellingen. “Je hebt met elkaar deze labs te bemensen en samen moet je zorgen voor ieders veiligheid. Ook zijn ze gezamenlijk verantwoordelijk voor alle middelen en voorraden. Daar is vaak overleg over.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Dat ziet ook Fontys bestuursvoorzitter Joep Houterman: “Samenwerking in ruimtes en tussen mensen vergemakkelijkt het gesprek tussen instellingen en opleidingen. Ook voor studenten wordt het dan interessanter om samen dingen op te pakken en door te stromen van de ene naar de andere instelling.”

Dat is ook wat het werkveld graag wil, zegt Van der Linden. “Bedrijven vinden studenten die zowel het mbo als het hbo hebben gedaan heel waardevol, omdat zij veel tijd hebben doorgebracht in het laboratorium.”

Project Beethoven
Maar eigenlijk staat deze samenwerking symbool voor al het andere dat de twee instellingen samen doen, constateert Houterman. “Niet in het minst vanuit project Beethoven, waarin we als onderwijsinstellingen een specifieke opdracht hebben voor het opleiden van techtalent voor de Brainportregio.”

Wat dat betreft zouden Fontys en Summa graag ook meer samenwerken met de TU. De laboratoria bij Fontys Technology kunnen best nog een gebruiker erbij hebben. In onze samenwerkingsovereenkomst hebben we ook hiervan een gezamenlijke inspanning gemaakt, zeggen de beide opleidingsdirecteuren. “Er liggen nog zoveel meer kansen.”

Foto bovenin: opleidingsdirecteuren Maartje Damoiseaux (Fontys) en Patricia van der Linden (Summa) volgen een practicum onder begeleiding van een Summastudent. Foto: Charlotte Grips.

Snelle groei knelt in sectoren als onderwijs en gezondheidszorg, ruimte is schaars en niet iedereen is in gelijke mate deelnemer. Maar de dynamiek en de bovengemiddelde groei, samen met de steun van de overheid, bieden ook een geweldige kans voor een sterke, stabiele en vitale regio. Juist daarom moeten we ons blijven afvragen wat voor regio we willen zijn, en voor wie.

Spanningsveld
In dat spanningsveld wil ik graag de rol van Fontys duiden, zoals uitgewerkt in onze strategie Fontys for Society 2030.  Als belangrijke speler in de talentpijler van het Beethoven-programma leidt Fontys professionals op voor ASML, haar toeleveringsketen en andere semiconbedrijven. Er wordt actief gewerkt aan de verdere ontwikkeling van het opleidingsportfolio op associate degree-, bachelor- en masterniveau. 

Daarnaast zet Fontys in op het verbeteren van de instroom, doorstroom en uitstroom van studenten. Ook wordt een Leven Lang Ontwikkelen-aanbod uitgewerkt voor de semiconsector, onder het gezamenlijke merk Brainport Academy.

Technisch talent is een zeer belangrijke randvoorwaarde voor de groei van de maakbedrijven in de Brainportregio, maar het is niet voldoende. Voor duurzame ontwikkeling is ook behoefte aan talent en kennis uit andere disciplines, zoals finance, marketing, communicatie, recht en human resource management.

Verbreding
Een regio kan niet floreren als slechts één sector dominant is, hoe succesvol die ook is. Brainport Development heeft onlangs een verkenning uitgevoerd naar de diversificatie van de regio. Alleen afhankelijk zijn van de ontwikkeling van ASML en semicon (nu ongeveer 25 procent van de toegevoegde waarde, met een verwachte groei naar 35 procent) is op langere termijn risicovol.

De regio onderscheidt zich technologisch in micro- en nanotechnologie, systems engineering, geïntegreerde fotonica en geavanceerde productietechnologieën, met daarnaast groeiende aandacht en kansen voor AI en quantumtechnologie. Deze sterke basis stelt de regio in staat om niet alleen de semiconmarkt verder te ontwikkelen, maar ook door te groeien in domeinen zoals energiesystemen, defensie, medtech en slimme mobiliteit. 
Dit biedt volop kansen voor Fontys om, vanuit de aanwezige kennis en kunde, actief bij te dragen aan de verdere diversificatie van de regio.

Onderzoek en leefbaarheid
De rol van Fontys reikt verder dan onze traditionele en meest zichtbare rol als ‘leverancier’ van talent. Vanuit ons praktijkgericht onderzoek, onze tweede wettelijke taak, werken we veel samen met het bedrijfsleven en spelen we steeds beter in op de vraag naar snel toepasbare oplossingen. 

Samenwerking met partners zoals TU/e, TNO en het bedrijfsleven is hierin cruciaal en groeit gestaag. We willen deze samenwerking verder uitbouwen, zowel in omvang als in zichtbaarheid. Niet om onszelf belangrijk te maken, maar omdat daardoor innovatie en valorisatie sneller en beter gaan.

Minstens zo belangrijk is de leefbaarheid van de regio. Brainport kan zich alleen een kennisregio van wereldformaat noemen als ook voorzieningen zoals onderwijs, kinderopvang, medische en sociale zorg, mobiliteit, cultuur, sport en media gelijke tred houden. Dat doet een enorm beroep op Fontys en onze partners om juist voor deze sectoren talent op te leiden. 

Leefbaarheid heeft bovendien een fysieke dimensie: voldoende woningen, goed ingericht publieke ruimtes en een omgeving waarin mensen zich thuis voelen. Dit komt allemaal terug in onze opleidingen en ons onderzoek.  

Meedoen
Daarmee raken we aan de kern van de schaalsprong: meedoen. De schaalsprong slaagt pas echt als er sprake is van evenwichtige groei, waarbij zoveel mogelijk mensen deelnemen aan initiatieven zoals Brainport voor Elkaar. Daarin werken sociaal betrokken werkgevers samen aan een inclusieve regio waarin iedereen meetelt en kansen krijgt. Dit laat zien dat het besef over dat genoemde evenwicht groeit.

Kunnen we dan al tevreden achteroverleunen? Integendeel. Juist nu moeten we ons blijven afvragen: kan het beter, kan het inclusiever, kan het duurzamer? Alleen door continu te evalueren en samen te werken, maken we de impact die nodig is.

Geen optelsom
De kracht van Fontys ligt in onze breedte. Met onderwijs én praktijkgericht onderzoek dragen we bij aan sectoren die verder reiken dan technologie en economische ontwikkeling. Met ons opleidingsaanbod en onze onderzoeksgroepen spelen we in op maatschappelijke vraagstukken en leveren we ook een actieve bijdrage aan leefbaarheid en sociale inclusie, essentiële randvoorwaarden voor een geslaagde schaalsprong.

De schaalsprong is dus geen optelsom van economische cijfers, maar een gezamenlijke opgave. Medewerkers en studenten van Fontys vormen daarin een onmisbare schakel. Niet alleen door wat zij weten en kunnen, maar vooral door hun nieuwsgierigheid, kritische reflectie en de wil om samen te werken aan een regio waarin groei en welzijn hand in hand moeten gaan.

Joep Houterman is voorzitter van het college van bestuur van Fontys.

Maar dat klinkt simpeler dan het is. Want tegelijkertijd kan Fontys het zich niet veroorloven om rücksichtlos dan maar gebouwen af te stoten. Hoewel genoemde demografische krimp niet vandaag of morgen verdwijnt, zijn er ook ontwikkelingen die in potentie juist weer tot groei zouden kunnen leiden. De Brainportregio krijgt immers een schaalsprong door de uitbreiding van ASML. En dat kan niet alleen voor Eindhoven maar voor de hele Fontys-habitat – van Venlo tot Den Bosch en van Tilburg tot Sittard – gevolgen hebben.

Daar is de dienst Vastgoed & Facilities (V&F) zich heel bewust van, stelt directeur Magda Ooms. “We moeten heel flexibel omgaan met onze huisvesting. Of we dan ook voorzichtig zijn met gebouwen afstoten? Ja en nee. Een gebouw als W3 op de campus Venlo bijvoorbeeld (dat al is gesloten en waarvoor een onderneming zich bereid heeft getoond daar woningen te realiseren, red.), daar hebben we geen moeite mee om dat af te stoten. Dat pand is echt heel oud en qua structuur niet meer passend bij het huidige onderwijs.”

En die andere locatie in Limburg, Sittard? Ook daar is sprake van krimp en dus minder ‘bewoners’. “Daarom wordt inmiddels een deel van het pand verhuurd aan de Gilde Opleidingen. Dat is wel mooi, omdat je dan een werkpartner in hetzelfde gebouw hebt zitten.”

Tilburg
Stappegoor dan. Daar werden P4 en P4+ al van de hand gedaan: die zijn door de gemeente opgekocht. De gemeente ambieert een heel andere invulling van het Stappegoor-gebied, met onder meer woningbouw, een park en sportvoorzieningen. Onlangs werden ook de deuren van P2 gesloten. Daar is nog niet meteen een nieuwe bestemming voor.

“Maar er werd nauwelijks nog gebruik van gemaakt, dus dan is het alleen al wat de energierekening betreft beter om het te sluiten. En ook dat is een al wat ouder pand. Het gros op die campus dateert van eind jaren tachtig. En qua ligging is Stappegoor ook op zijn best suboptimaal."

"We zijn nu al een tijd aan het verkennen of we kunnen verhuizen naar de Spoorzone of het Kenniskwartier. We doen dat trouwens in goede samenwerking met de gemeente Tilburg, die ons heel graag naar het centrum zou zien komen. Maar er gaat veel tijd overheen bij dat soort omvangrijke plannen. ”

Aan de onderkomens van Kunsten en Journalistiek zal niet snel getornd worden. Fontys Academy for the Arts zit immers op kruipafstand van de Concertzaal en de Schouwburg. En de journalisten-in-spé verblijven in het modernste onderkomen van allemaal. Waarbij Mindlabs ook nog eens de grootste mediahub van Zuid-Nederland is en bovendien gelegen is in de Spoorzone. 

Die Spoorzone is ook het gebied waar eigenlijk iedereen Fontys Tilburg het liefst in zijn geheel ziet neerstrijken. Pakweg vijftien jaar geleden was dat ook waar de hogeschool serieus over in gesprek was met de gemeente Tilburg. Destijds liepen die onderhandelingen echter stuk op de financiële haalbaarheid. Waarop gekozen werd voor het ver buiten het centrum gelegen Stappegoor.

Over centrum gesproken: als het aan de dienst V&F ligt, zou Fontys Den Bosch ook het liefst vandaag nog verhuizen naar het centrum in die stad. De vestiging van Fontys Educatie ligt een heel eind uit dat centrum en is niet echt simpel te bereiken. “We zijn al wel wat langer op zoek naar een nieuwe locatie. Probleem is dat er eigenlijk nauwelijks plek is in Den Bosch. Dus dat is nogal een zoektocht.”

Rachelsmolen
Dan zijn de plannen voor Eindhoven wat minder spannend of uitdagend. Al was het maar omdat daar de afgelopen paar jaar al hele grote bewegingen zijn geweest, met onder meer de verhuizingen van de gezondheidsopleidingen naar nieuwbouw op Rachelsmolen en van wat nu Fontys Technology heet naar Nexus op de TU-campus. De sporthogeschool en de ICT-studenten van TQ zitten voorlopig nog gebeiteld op hun eigen locaties.

Zo ook, uiteraard, de gebruikers van campus Rachelsmolen. Waar na de zomer de nu nog bij De Lage Landen (DLL) verblijvende diensten weer terugkeren; reden waarom een deel van R3/4 momenteel wordt verbouwd.

Er verdwijnt dus niets op Rachelsmolen, hier zal juist bijgebouwd gaan worden. Fontys was vorige week immers een van de ondertekenaars van de intentieverklaring om de komende jaren 5.400 nieuwe studentenwoningen te realiseren. In het geval van Fontys zou dat dan op de Zuidoost-hoek van campus Rachelsmolen zijn, waar 350 wooneenheden gerealiseerd kunnen worden.

Waar wel het einde van in zicht is: De Witte Dame als Fontys-onderkomen. De drie verdiepingen die Fontys HRM en Toegepaste Psychologie nu nog als thuisbasis hebben, worden nog gehuurd. Maar gezien de grote terugloop van studenten bij dat instituut en andere ontwikkelingen in Eindhoven, zo geeft Ooms toe, is het niet waarschijnlijk dat Fontys daar nog lang zal bivakkeren.

Maar, zo benadrukt zij, niets is in ijzer gegoten. “Veel zal afhangen van de toekomstige studentenaantallen. Daarom moeten wij flexibel en wendbaar blijven.”

Tot slot ligt een grotere Fontys-vertegenwoordiging op de Brainport Industries Campus op dit moment niet voor de hand. Ooms: “Omdat die locatie toch wel lastig is qua bereikbaarheid.” Maar wie weet hoe dat in de toekomst is, als ‘BIC2 en BIC3’ uitontwikkeld zijn en alleen ASML daar al 20.000 mensen aan het werk gaat zetten. Dat zal de bereikbaarheid van die campus ongetwijfeld ten goede komen.

Dinsdagavond stemde de Eindhovense gemeenteraad in met de aanpassing van het omgevingsplan voor Brainport Industries Campus. Daar begint ASML dit najaar aan de bouw van een tweede complex, BIC2, waar uiteindelijk 20.000 mensen komen te werken.

Over anderhalf jaar zouden de eerste 5.000 medewerkers er al aan de slag kunnen. En het zijn natuurlijk niet alleen die 20.000 extra ASML-banen: bij de toeleverende bedrijven, zo is de verwachting, ontstaan nog eens minstens 50.000 extra banen.

“Het is een enorme en prachtige ontwikkeling en we moeten ASML absoluut koesteren. Dit besluit maakt heel duidelijk dat de zogenaamde schaalsprong en project Beethoven dus heel concreet zijn, met 100.000 woningen en 100.000 banen erbij”, stelt Cees-Jan Pen, lector Duurzame Stedelijke Transformatie bij Fontys.

Tegelijkertijd maakt hij, zoals ook anderen, zich wel zorgen. “Want er is in de plannen weinig gedaan met de leefomgeving. De zorgen daarover worden erkend en er wordt ook over gepraat. Maar dat is wel een beetje laat. We zijn niet in staat gebleken om àlle aspecten van zo’n enorme groei mee te nemen.”

“Iedereen zal meteen denken aan woningbouw en mobiliteit, maar daar was en is al veel aandacht voor. Het zijn vooral de sociale voorzieningen – gezondheidszorg, een inclusieve leefomgeving – die in de plannen te weinig voorkomen.”

Meepraten
Dat is ook waar de enorme kans voor Fontys ligt. Want precies daarover heeft de hogeschool veel expertise in huis. “Als kennisinstituut moeten we onszelf daar dus veel meer over laten horen. We moeten meepraten. Niet alleen over aantallen en onderwijs, maar ook over onderzoek. Want neem bijvoorbeeld ook de vraag naar energie. Of beter: kringloopenergie. Het gesprek daarover moeten Fontys en de TU/e actief aangaan met betrokken partijen.”

Fontys for Society dus, in alle opzichten. Of het nu gaat om onderwijs (scholing, omscholing, bijscholing, maar ook het opleiden van leerkrachten voor de nieuwe scholen die er ongetwijfeld gaan komen), om gezondheidszorg (tienduizenden mensen erbij die zorg behoeven), mobiliteit, techniek of sociale voorzieningen.

Nu is het niet zo dat er voor de sociale infrastructuur helemaal geen bewustzijn bestaat. Pen: “Ik hoorde wethouder Steenbakkers deze week op de radio gelukkig meer aandacht vragen voor die voorzieningen. Omdat de gemeente of regio dit nooit alleen kan dragen: het rijk zal daar met middelen in moet bijspringen.”

Beethoven
Maar zal Den Haag niet zeggen: dat is nu waarom we met Operatie Beethoven 2,5 miljard beschikbaar hebben gesteld voor de Brainportregio? Voor talentontwikkeling, het bouwen van huizen en het aanleggen van infrastructuur. 

“Daar zit juist precies het probleem. Beethoven bestaat uit al gelabelde potjes, en die verkokering van bekostigingsstromen wreekt zich nu. De sociale infrastructuur is daar nauwelijks in meegenomen. Reken maar dat er nu bij de nieuwe minister van Sociale Zaken Vijlbrief zal worden aangeklopt.”

Dat dit nog niet gebeurd is, heeft nu al gevolgen. De weerstand in de regio groeit tegen die enorme boost van de tech-sector. Gemeenten zoals Eersel hebben al aangegeven niet mee te willen werken aan het verzoek om nog veel meer nieuwe woningen te bouwen.

“Dat gemeenten en bewoners in de regio zeggen: ja, doei. Dat valt wel te begrijpen. Doordat de leefomgeving niet in de plannen is meegenomen, organiseer je juist extra weerstand. En je creëert een tegenstelling tussen kenniswerkers en de rest. Dit vraagt dus om een overkoepelend verhaal. Maar wie pakt daarin de regie?”

Denk Groter
De oplossing: denk groter. Een oud Fontysthema dus, dat hier volgens Pen asbolute noodzaak is. “Er moet echt op een fysiek groter niveau worden gedacht. Als je het hebt over 100.000 extra banen en woningen, en dat is de realiteit, dan is de vraag: hoe dan? En waar dan? Het antwoord: door het breder te trekken. Door heel Zuidoost-Nederland hierin te betrekken. Van Tilburg tot en met Limburg. En ja, wie weet zelfs ook West-Brabant nog.”

Dan gaat het dus over woningen en mobiliteit. In Eindhoven wordt al flink bijgebouwd en komen er duizenden woningen bij in de komende jaren. Die gemeente timmert ook aan de weg qua mobiliteit, met onder meer een nieuw busstation en een concreet plan voor leenfietsen en -scooters. De snelweg naar Tilburg gaat verbreed worden. En er wordt achter de schermen gesproken over een lightrail of treinverbinding naar ASML en de nieuwe campus bij de luchthaven.

“Over die Brainportlijn wordt gesproken. Net als over het hogesnelheidsfietspad, het beschikbaar stellen van 1.000 deelfietsen door ASML. Maar er mag nog wel een stap gezet worden. En ook voor een NS wordt het dan nu wel echt concreet.”

En de luchthaven? Los van vakantievierders, die voor een groot deel ook van veel verderaf komen, zijn er niet heel veel mensen die de handen op elkaar krijgen voor een uitbreiding van de luchthaven of het aantal vluchten. Terwijl er wel veel meer mensen in deze regio komen te wonen.

Pen: “Op zijn minst moet er nagedacht worden over wat je met die luchthaven wil. Wat is nuttiger, wat niet? Ik pleit voor een krimpdebat over dat vliegveld. Want niet alles kan overal en we moeten kritisch kijken of alle vakantievluchten wel hier moeten. De toegevoegde waarde daarvan is te beperkt en leefomgeving staat al onder druk.” 

Prettige omgeving
Hoe belangrijk ook, de schaalsprong gaat over meer dan wonen en vervoer. Alle mensen, de huidige bewoners van de Brainportregio én de nieuwkomers, willen bovendien ook een prettige werk- en woonomgeving. “In de opzet voor die nieuwe BIC-campus is er wel rekening mee gehouden: er komt daar voldoende groen en natuur omheen. Maar zo moet er naar de hele regio worden gekeken. Je moet niet alles willen volbouwen met woningen. Je moet de groene ruimtes behouden en het landschap de ruimte geven. Zorgen dat mensen het fijn vinden om daar te wonen en te werken. Daar is nog te weinig aandacht voor."

“Ook geven de plannen nog geen antwoord op de vraag waar alle toeleverende banen rond ASML zich moeten vestigen. Over ruimte voor werken gaat het nauwelijks en zeker niet over extra mensen en middelen om de kwaliteit van veel werklocaties te verbeteren. Deze zijn veel te grijs, hebben te weinig groen en kwaliteit en zijn niet bepaald aantrekkelijk voor werknemers.”

Gezondheid
En dan zijn er de broodnodige basisvoorzieningen. Zo wenst iedereen goede gezondheidsvoorzieningen, liefst om de hoek en zonder eeuwige wachtlijsten. Janienke Sturm, lector Mens en Technologie en leading lector van het Fontys Centre of Expertise Health, weet daar alles van.

“Er is directe impact op de gezondheid van mensen met deze uitbreiding. Omdat de zorgvraag - bij huisartsen, jeugdzorg, ziekenhuizen – toeneemt in een toch al overbelaste sector”, aldus Sturm. “Dat zorgt voor langere wachttijden en nog meer druk op en uitval van zorgpersoneel. En er is ook indirecte impact op gezondheid door de veranderende fysieke en sociale leefomgeving: meer bebouwing, meer verkeer, duurdere woningen, veel expats.”

“Voor ons Centre of Expertise Health, en ook voor de ‘inclusive society’, is een belangrijk vraagstuk hoe je onder deze omstandigheden eerlijke kansen op gezond leven en meedoen behoudt.”

Circulair
Er zijn heel veel nieuwe werknemers nodig en de meeste zullen uit het buitenland komen. Die hebben wellicht ook scholing nodig. En de kinderen van de nieuwe werknemers hebben dat zeker. Alleen al daarom heeft de uitbreiding van Brainport Industries Campus ook gevolgen voor Fontys als onderwijs- en onderzoeksinstelling. 

En dan hebben we het nog niet eens gehad over waar die enorme uitbreiding van banen vandaan komt: uit de hightech-hoek. Waar niet alleen de TU/e maar ook Fontys de nodige kennis en expertise over in huis heeft. Zo stelt Teade Punter, lector High Tech Embedded Software (HTES) en docent ICT en Technologie bij Fontys: “Voor ons betekent deze uitbreiding met een nieuwe campus dat we verwachten meer aan re-manufacturing in hightech systemen te gaan doen.”

“We draaien al zogenoemde CBPS hiervoor: circular business program semi-con. De focus van Fontys ligt daarbij op circular data (met AI en digitaal product paspoort), triage (het beoordelen van de kwaliteit van producten in een retourstroom) en het bepalen van business value.”

Naast HTES zal ook het Centre of Expertise Sustainable and Circular Transitions flink aan de bak kunnen door de megagroei van Brainport. Door meer op te leiden maar ook door zich nog actiever in het maatschappelijke debat te mengen. 

Genoeg werk aan de winkel. In de gemeente, bij de provincie, bij de NS, in heel Zuidoost-Nederland. En zeker ook bij Fontys dus.

“DeepSeek bestaat al langer, maar wordt sinds kort ook als Open Source aangeboden”, stelt Saçan. “Dat betekent dat iedereen die een beetje handig is DeepSeek op zijn telefoon of laptop kan zetten. Terwijl je voor Chatgpt (OpenAi) of Gemini (Google) en andere Silicon Valley-bedrijven simpel gezegd op zijn minst moet inloggen en/of een abonnement moet hebben. Dat wordt ook wel ‘closed source’ genoemd.”

Er zijn meer Open source varianten zoals die van Meta. Maar de vraag is of die met net zo weinig chips werkt als het bedrijf DeepSeek over zijn chatbot beweert. “Dat is natuurlijk altijd de vraag: of dat ook echt waar is. Maar gezien de reactie op de beurs, zijn beleggers er niet gerust op.”

En het zal wellicht ook niet de laatste keer zijn dat er een reactie optreedt om dezelfde reden. “DeepSeek krijgt nu vooral veel aandacht. Maar het is slechts een van de Chinese spelers. Het bewijst hoe deze markt steeds meer een strijdtoneel wordt.”

Censuur
Wel geeft Saçan een waarschuwing af over DeepSeek. “Het lijkt even goed en volgens sommigen zelfs beter te werken dan ChatGPT en alle andere AI-programma’s die we al kennen. Maar er zijn toch wel verschillen. Zo is het duidelijk dat er door DeepSeek censuur wordt gepleegd. Als je bijvoorbeeld iets vraagt over het Tiananmenprotest dat in 1989 heel bloedig door de Chinese overheid werd neergeslagen, krijg je van DeepSeek geen antwoord.”

“Ook zijn er nogal wat vragen over privacy. Mocht je DeepSeek willen gebruiken, dan kun je dat het beste offline doen. Als je het programma ‘lokaal’ draait, is de kans veel kleiner dat er gegevens van je worden binnengehaald. Garanties dat dit niet gebeurt, zijn er niet. Maar het risico is wel kleiner.”

En ASML en al die andere hightechbedrijven in de Brainportregio? Moeten die nu vrezen voor een toekomst met veel minder vraag uit de markt en dus veel kleinere omzetten? “Ik denk het niet. De dip in de koersen is een tijdelijke, het is een schrikreactie van de markt. Maar dat zie ik wel weer goed komen. Ook de grote bedrijven in Amerika zitten niet stil.”

“Het bewijst echt wel hoezeer we ook in deze regio niet op één paard moeten wedden. En het geeft weer maar eens aan hoe disruptief AI kan zijn. Ook richting supply chains, zoals de leveranciers van hardware.”

Hoe aan nieuwe studenten te komen is de grote uitdaging van alle opleidingen binnen Fontys. Zeker nu. En gezeteld in de Brainport en met het oog op Operatie Beethoven geldt dat vooral ook voor de technische opleidingen. Vorige week liet ICT-directeur Frens Vonken zijn licht er al op schijnen bij Bron. Dit keer vertelt Ella Hueting, directeur van Fontys Engineering, hoe dat specifiek bij haar instituut ervoor staat.

Heb je veel contact met bedrijven uit de Brainport-regio?
“Heel veel. Ik krijg gemiddeld twee keer per week een verzoek vanuit het werkveld of wij mee kunnen doen aan een project of een onderzoek. Dat kan gaan over kerncentrales, een bedrijf uit de Brainportregio, Defensie. Iedereen wil graag met ons samenwerken. Dat wil ik ook wel. Maar ik heb er simpelweg de mensen niet voor. Niet de medewerkers en niet de studenten.”

Dus je kunt niet overal ja op zeggen?
“Nee. Hoe mooi ook al die verzoeken uit het werkveld zijn. Aan de andere kant is mijn motto wel: nooit nee zeggen. Je hoeft ook niet alles zelf te doen. Ik verwijs dan vaak door naar collega’s elders in het land.”

Toen jij elf jaar geleden hier aan de slag ging, ging het slecht met Engineering. Nu is het een van de weinige instituten binnen Fontys die, tegen de stroom in, groeit. Is dat puur omdat je in deze regio zit, waar zo’n enorm tekort aan technisch personeel is?
“Daar hebben we wel jarenlang hard voor gewerkt. Het gaat al langer veel beter. Wetend dat er slechtere tijden aan zouden komen, hebben we de afgelopen jaren ons portfolio flink uitgebreid. Ook dit jaar telt onze school weer een kleine honderd studenten meer dan vorig jaar. Uiteraard groeien we ook vanwege de aantrekkingskracht van deze regio. Vanwege de semiconductorindustrie en toeleveranciers hoeven onze studenten zich geen zorgen te maken of er werk voor ze zal zijn na hun studie.

Deze regio is wel echt een feest om in te werken. We zitten hier met ASML en die andere giganten gewoon midden in de Champions League wat dat betreft. In die zin sta ik echt te popelen, ook omdat ik voor andere Fontysinstituten heel veel mogelijkheden zie. Het is een hele grote uitdaging en ik heb nog een heel lang verlanglijstje.”

Als het om techniekstudenten gaat, zullen er voorlopig nooit voldoende afgestudeerde bachelorstudenten zijn om aan de vraag uit de markt te voldoen. In deze regio zijn immers duizenden nieuwe werknemers nodig voor de komende jaren. Wat kan Engineering nog meer doen om aan die vraag te voldoen?
“Uiteraard proberen we ook internationale studenten aan te trekken. En proberen we de uitval zo ver mogelijk terug te brengen. Ook dat gaat goed, het rendement in de hoofdfase bij Engineering is nu 98 procent.

Daarnaast zijn we druk bezig om samen met de TU/e hier in Eindhoven een gezamenlijk eerste jaar op te zetten. Bij de universiteit zien zij soms ook studenten afhaken die het in het eerste jaar niet redden en veel beter op hun plek zouden zijn bij ons. Door gezamenlijk een eerste jaar in te richten, bieden we studenten keuzes aan en raak je ze niet zo snel kwijt.

We zetten ook vol in op Ad’s en masters, waarbij ik de samenwerking van de technische instituten in Nexus ook echt als een kans zie. Nu volgt 90 procent van al onze studenten nog een bacheloropleiding. Het doel is dat we toegaan naar een verhouding van 70 procent bachelor en 30 procent masters, bij- en omscholing.”

Levert bij- en omscholing nog iets op?
“Jazeker. Zo worden er komende maand weer zestig medewerkers van ASML en toeleveranciers bijgeschoold via cursussen over hoe het productieproces te verbeteren. Daarvoor hebben we hier docenten die oorspronkelijk uit de auto-industrie komen, die deze cursussen geven. Want als er één tak is waar ze het productieproces tot op de millimeter verfijnd en verbeterd hebben, is het wel in de auto-industrie.

En wat omscholing betreft richten we ons nu ook op de partners van expats die in de Brainportregio werken en wonen. Dat zijn vrijwel zonder uitzondering vrouwen. Of die technisch geschoold zijn? Nou, je moet weten dat Nederland wat dat betreft echt helemaal onderaan bungelt: hier kiezen meisjes en vrouwen amper voor technische studies. Dat is in het buitenland wel anders.

Er wonen grofweg 40.000 expats in de Brainportregio. Van de echtgenotes van die expats heeft 42 procent een technische studie gedaan. We werken samen met het Expat Spouses Initiative, dat zich daar met steun van de gemeente Eindhoven volledig op richt en al met 4.000 van die expatpartners aan de slag is. Dus daar zit een enorm potentieel.”

In ieder geval, als je zelf al fietsend door het land wilt gaan. Voor expats en buitenlandse studenten is dat allerminst makkelijk. Dat kan zijn omdat zij nog nooit hebben gefietst, of daar in eigen land slechts (beperkte) ervaring mee hebben. Onderzoek bevestigt dat internationals hun fiets in Nederland nogal eens in de kreukels rijden. Sterker nog: ze zijn twee keer zo vaak betrokken bij een ongeluk als Nederlandse studenten. 

Daarom zetten Fontys en ASML de pilot Bike & Bite op poten. Gedurende drie cursusavonden in september namen studenten en medewerkers van bovengenoemde partijen deel. Mobiliteitsconsultant Tanja Steenhorst, mede-aanjager van het initiatief, kijkt voldaan terug op de bijeenkomsten. “We startten de avond met een half uur theorieles, om vervolgens de proef op de som te nemen op de fiets en daarna met elkaar onder genot van een hapje en een drankje de avond gezellig af te sluiten.”

De organisatie verkeek zich een beetje op de fiets- en stuurvaardigheden van de expats. Er waren namelijk deelnemers van de partij die over totaal geen ervaring beschikten. Ga er maar aan staan: balanceren, bochten maken, op de fiets blijven zitten… “Wij gaan op onze tweede of derde leeftijd al met een loopfietsje aan de gang. Nu keek ik naar schuchtere volwassenen, die met knikkende knieën bij hun fiets stonden.”

Tijdens de praktische uitleg zag Steenhorst dat de coaches, leden van Tourclub Stiphout, voortdurend met de fietsende deelnemers mee renden. “Om ze vast te houden. Naarmate de avond vorderde zag je meer en meer tevreden gezichten en ging het fietsen steeds beter. Het was bijzonder leuk om te zien hoe zoiets simpels van zo’n grote waarde kan zijn.”

Vanuit de pilot is Brainport Bike School ontstaan. Het project, voor internationale medewerkers en studenten om te leren fietsen, wordt in die hoedanigheid regionaal opgeschaald naar een structurele dienstverlening. “Alle werkgevers en onderwijsinstellingen kunnen hierop aanhaken. De geleerde lessen uit deze pilotdagen zijn input voor verdere doorontwikkeling op de inhoud en de organisatie van Brainport Bike School. Daarvoor is Brainport Bereikbaar nu aan zet”, vertelt Steenhorst over het vervolg van het project. 

Dit voorjaar dreigde chipfabrikant ASML uit Nederland te vertrekken. Dat kwam mede door de beperking van het aantal buitenlandse studenten en kennismigranten, waar met name PVV en NSC op aansturen. ASML vreesde straks niet genoeg medewerkers te kunnen vinden.

Tamelijk snel heeft het vorige kabinet toen besloten de portemonnee te trekken en 450 miljoen euro beschikbaar te stellen, plus 80 miljoen per jaar vanaf 2031. Met dat geld moeten onder meer extra studenten voor de techniek gewonnen worden. Het plan kreeg de codenaam ‘Beethoven’.

38 duizend extra technici
Voor de microchipsector zouden er zo’n 38 duizend extra technici nodig zijn, vooral rond Eindhoven. Het gaat om medewerkers op alle niveaus: uit het mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs. Eén van de Beethovenplannen: zorgen dat technisch opgeleide internationals in Nederland blijven werken. Ook zouden er meer vrouwen voor techniek moeten kiezen.

Daar stelde regeringspartij NSC schriftelijke vragen over. Deze partij kijkt nog altijd met argwaan naar de komst van buitenlandse studenten en kennismigranten naar Nederland. NSC wil weten hoe die overheidsmiljoenen gaan zorgen voor extra technici. 

Daar heeft de nieuwe onderwijsminister Eppo Bruins nog geen concreet antwoord op, maar de bedrijven en onderwijsinstellingen kunnen bijvoorbeeld “programma’s ontwikkelen om internationale studenten te koppelen aan banen in de microchipsector”, oppert hij. Ook kunnen ze met het geld hun wervingscampagnes aanpassen om ‘genderbias’ te doorbreken.

Zorg, onderwijs
Er zijn meer studies die extra studenten nodig hebben, merkt NSC op. Denk maar aan verpleegkunde en de lerarenopleidingen. Als je techniekstudies populairder maakt, gaat dat dan niet ten koste van de gezondheidszorg en het onderwijs?

Het mogelijke succes van techniekstudies kan inderdaad ten koste van de zorg en het onderwijs gaan, erkent Bruins (die overigens namens NSC in het kabinet zit). Daarom werken de regio’s volgens de minister aan “het vergroten van de vijver van talent”. Hij noemt bijscholing en omscholing van werkenden, maar ook “het gericht aantrekken van internationaal talent”.

Thuisland
Andere landen kampen ook met een gebrek aan technici, legt hij uit. Een van de oplossingen in die landen: als hun techniekstudenten naar het buitenland zijn gegaan, willen ze die weer naar het ‘thuisland’ laten terugkeren. Hij zegt het niet expliciet, maar Nederland is dus niet het enige land dat aan deze internationals trekt.

Het land heeft allerlei zorgen, zei Dick Schoof in het debat over de regeringsverklaring. “De grootste van die zorgen is asiel en migratie. Dat is, hoe je het ook wendt of keert, het springende punt. De overtuiging van veel mensen is dat arbeidsmigratie, studiemigratie en asielmigratie jaar op jaar opgeteld een te grote druk leggen op ons land.”

De woningnood onder studenten komt volgens Schoof mede door migratie. Je zult maar als student “met geen mogelijkheid aan een kamer kunnen komen”, zei hij. Ook Geert Wilders (PVV) legde een verband tussen het woningtekort en migratie.

Giftige politiek
Onder meer Stephan van Baarle (Denk) ging ertegenin: “Het gaat om falend beleid, om een overheid die jarenlang onvoldoende heeft geïnvesteerd om de sociale woningbouw op peil te houden. Dat u mensen met een andere afkomst daarvan de schuld geeft, is giftige politiek”, zei hij tegen Wilders.

Jimmy Dijk (SP) hekelde de valse tegenstellingen in de politiek. “Er zijn geen tegengestelde belangen tussen mensen die geen sociale huurwoning kunnen vinden, jongeren en studenten die een kamer zoeken en starters die een woning willen kopen. Onze woningbouw is zo ver vercommercialiseerd dat op dit moment werkelijk niemand meer een betaalbare woning kan vinden. Daardoor kunnen beleggers en huisjesmelkers hun zakken vullen.”

Toch wil ook de SP de migratie beperken. Dijk: “Het aantal kennis- en studiemigranten legt een veel te hoge druk op onze steden en drijft de prijs van de woningen op. Daarom moet het flink beperkt worden.”

Targets
“Vergeet bij migratie niet dat het niet enkel gaat om asielmigratie”, onderstreepte Pieter Omtzigt (NSC). “Sterker nog, de arbeidsmigratie is een veel grotere stroom met veel grotere gevolgen. Ook de studiemigratie, met 40 procent van de eerstejaarsstudenten die uit het buitenland komt, is niet te onderschatten.” Dat percentage gaat overigens alleen over de universiteiten, en niet over de hogescholen en mbo-instellingen.

Joost Eerdmans (JA21) vroeg de nieuwe premier naar ‘instroomtargets’. “Wij kiezen voor het terugdringen van de migratie, maar we verbinden ons niet aan targets”, antwoordde Schoof. Dat zou te ingewikkeld zijn.

Hoe weten we dan of het beleid genoeg effect heeft, hield Eerdmans vol. Volgens Schoof gaat het goed met het migratiebeleid als we “de juiste en minder studenten binnenhalen” en ook als we “de juiste kennismigranten het land binnenhalen, waaraan de economie behoefte heeft”. Hij wil ook minder asielzoekers.

Thierry Baudet ging verder en wil remigratie van “mensen van soms de tweede of derde generatie allochtonen in Nederland, die al dan niet twee paspoorten hebben” Hij zou ze met vijftig- of honderdduizend euro naar het land willen sturen waar ze volgens hem vandaan komen.

Die mensen zijn hier geworteld en voelen zich Nederlander, antwoordde Schoof. Het staat iedereen vrij te emigreren, maar hij ging er niet op aansturen. “Nogmaals, ik ben premier van alle Nederlanders.” Baudet zou er later een motie over indienen, die bij de stemmingen alleen steun kreeg van de SGP.

Bezuinigingen
Het ging hier en daar in het debat ook over de bezuinigingen op kennis en onderwijs. Rob Jetten (D66) prees het vorige kabinet, waar zijn partij deel van uitmaakte. “Zo hebben universiteiten en hogescholen de afgelopen jaren honderden onderzoekers vaste contracten kunnen geven dankzij die enorme investeringen in het onderwijs. Daardoor is er nu meer zekerheid voor die mensen. Ze kunnen meer onderzoek doen en beter onderwijs geven.”

Het nieuwe kabinet maakt daar een einde aan, meent hij. Dit zou ook gevolgen hebben voor de economie. Chipfabrikant ASML wilde volgens Jetten in Nederland uitbreiden en niet in Frankrijk doordat het vorige kabinet bereid was “om extra te investeren in het techniekonderwijs en innovatie”, zei Jetten. “We zijn een paar maanden verder en dan graait het nieuwe kabinet al dat geld weer weg.”

Dilan Yeşilgöz ontkende de gevolgen. De investeringen rond Eindhoven gaan gewoon door, zei ze, en innovatie hangt niet alleen van de universiteiten af. “Die zijn een hele belangrijke bron daarvoor, laat dat duidelijk zijn, maar het gaat er ook over hoe we in ons land alle kennis behouden, zodat ondernemers de ruimte zien om te innoveren.”

Alternatief

Nog los van bezuinigingen, hoe kijken de regeringspartijen eigenlijk tegen de wetenschap en andere instituties aan? Onder meer Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) haalde fel uit. Voor het eerst neemt een partij met extreemrechtse ideeën deel aan de regering, zei hij. 

“Daarin zitten mensen die racistische complottheorieën propageren en journalisten, rechters, wetenschappers en volksvertegenwoordigers aanvallen. Die mensen ontmenselijken moslims en vluchtelingen en maken hen verdacht door over hen te zeggen dat ze parasiteren en dat ze ziektes verspreiden. Dat is een beeld dat in de duisterste jaren van de Europese geschiedenis ook op Joden werd geplakt.”

Timmermans richtte de blik naar buiten. “Door de eeuwen heen zijn het de contacten, uitwisselingen, botsingen en versmeltingen met alles wat anders is die ons vernieuwing, innovatie, ontdekkingen, doorbraken, groei, welvaart en welzijn brachten”, zei hij. “Dit is altijd gepaard gegaan met uitdagingen, soms hele forse, zoals nu. Maar ‘grenzen dicht’ is daarop nooit het juiste antwoord geweest.”

Wilders stribbelde tegen en vond het onbegrijpelijk dat andere partijen de PVV-bewindslieden racisme aanwreven. Ook premier Dick Schoof ontkende dat er racisten in het kabinet zitten.