In het onderwijs leren we studenten kritisch denken. Ze analyseren bronnen, stellen vragen bij informatie en leren macht in twijfel te trekken. Dat vinden we belangrijk in onze democratie. Maar daarin zit ook een beperking: wat er daarna volgt krijgt minder aandacht.

In het debat zie je dat terug. Kritiek komt snel, afwegen volgt later, als het al komt. Wantrouwen overtuigt makkelijker dan rustige afweging. We zien wat er niet klopt, maar wat we daarmee moeten doen blijft vaak onduidelijk. Die stap van analyseren naar oordelen en handelen blijft vaak uit.

Tegelijk wordt steeds meer verwacht dat mensen daar zelf hun weg in vinden. Burgerschap krijgt daarom meer aandacht. Polarisatie, complotdenken en dalend vertrouwen in de overheid en andere organisaties maken dat steeds meer bij mensen zelf komt te liggen. Het antwoord wordt dan vaak gezocht in kritisch denken en informatievaardigheden. Dat is begrijpelijk. In de praktijk verschuift de nadruk. Minder afwegen, meer het aanwijzen van wat er misgaat.

Wat begint als onderzoeken en zorgvuldig kijken, verandert in signaleren en ontmaskeren. Dat zie je terug in onderwijs, media en daarbuiten. Wat niet klopt trekt aandacht, terwijl wat daarna komt makkelijker wegzakt. Wat doe je met dat inzicht? Dat lijkt klein, maar daar gebeurt iets.

In lessen waarin studenten analyseren wat ze online tegenkomen zie je dat concreet. Ze herkennen snel hoe beelden worden gestuurd en hoe boodschappen inspelen op gevoel, bijvoorbeeld in discussies rond de manosfeer. Daarna blijven ze vaak steken in het aanwijzen van wat er niet klopt. Dat zie je niet alleen daar. Studenten leren bronnen analyseren en vragen te stellen bij veelgehoorde verhalen. Dat is nodig. Maar wie vooral leert kijken naar wat misgaat, leert minder wat daarmee te doen. Kritiek helpt dan minder om verder te komen en leidt eerder tot afstand.

Er wordt niet minder maar wel minder breed geleerd
Wantrouwen hoort bij een democratie. Zonder kritiek blijven fouten onzichtbaar. Maar er is een verschil tussen wantrouwen dat helpt om iets te verbeteren en wantrouwen dat het vertrekpunt wordt. Zodra dat laatste gebeurt, verandert ook de aandacht. Minder naar wat beter kan. Meer naar wat er mis is. Dat zie je ook in hoe we met informatie omgaan. Wat opvalt krijgt aandacht, wat werkt verdwijnt naar de achtergrond. Een enkel voorbeeld kan al snel het beeld bepalen. Zo ontstaat het gevoel dat er altijd iets mis is, ook wanneer dat niet het hele verhaal is. Daarmee wordt niet minder geleerd, maar wel minder breed.

Daardoor wordt het moeilijker om dingen echt te begrijpen. En juist dat is nodig om te oordelen en te handelen. Kritisch denken helpt daarbij, maar alleen wanneer het daar niet bij blijft.

Nederland doet het in veel opzichten goed. De levenskwaliteit is hoog en veel voorzieningen functioneren. Toch groeit het wantrouwen. Wat werkt raakt uit beeld, wat misgaat wordt zichtbaarder.

In het hoger onderwijs zie je dat ook terug. Studenten worden goed in analyseren, maar vinden het moeilijker om het grotere geheel te zien en ernaar te handelen. Ze herkennen waar dingen niet kloppen, maar minder wat hun eigen rol daarin is. Het probleem is niet dat ze te weinig zien, maar dat ze er vooral op afstand naar kijken.

Een democratie vraagt om betrokkenheid, zonder dat het nadenken en oordelen verdwijnt. Daar wordt ook het verschil zichtbaar tussen empathie en compassie. Empathie brengt je dichtbij, soms zo dichtbij dat er sneller geoordeeld wordt. Compassie voegt daar iets aan toe: afstand en de mogelijkheid om te handelen zonder jezelf te verliezen.

Kritisch denken blijft onmisbaar. Maar zonder wat daarop volgt blijft het halverwege steken, en daarmee suboptimaal.

Reinout Heydra is docentopleider Aardrijkskunde bij Fontys Educatie

De paneldiscussie werd georganiseerd door de minor 21st Century USA. Van een echte discussie was echter bijna geen sprake: de panelleden waren het over het algemeen veel met elkaar eens. Die panelleden waren docent Anthony Murphy, de Amerikaanse communicatie-consulent Jaime Martinez en twee studenten: Rens Verhoeven en Joris Maij, die beiden de minor 21st Century USA eerder volgden. 

Er werd vooral vaak ingegaan op de economische impact van de verkiezingen. Niet zo verwonderlijk aangezien de minor is verbonden aan Fontys International Business. Martinez maakte duidelijk waarom de Amerikaanse verkiezingen ook belangrijk zijn voor Nederlandse studenten. “Inzicht krijgen in wat daar gebeurt geeft ook inzicht in wat voor jou persoonlijk kan gebeuren. Of bijvoorbeeld boodschappen of een woning al dan niet duurder worden”, aldus Murphy, die net als de andere panelleden denkt dat de VS onder Trump meer richting isolationisme zal bewegen.

Murphy stipte aan dat het tijdens de campagnes nauwelijks of niet over de economie is gegaan. “Terwijl de Amerikaanse kiezer dat juist een heel belangrijk thema vindt.” Waar sowieso niet over wordt gesproken is de enorme staatsschuld van de VS. "Die bedraagt 3,6 biljoen dollar. En de jaarlijkse rente die daarover moet worden betaald is ruim 1,1 biljoen dollar. Die de belastingbetaler dus moet opbrengen.”

Bondgenoten
Maar niet alleen de economie kwam aan bod. Zo waren de twee studenten het met elkaar eens dat Trump als winnaar beter is voor Europa omdat dan de bijdrage van de VS aan de NAVO, bijna tweederde van het totale budget, op losse schroeven kan komen te staan. Dat betekent dat Europa zelf zijn zaken beter moet gaan regelen en dat zou een plus zijn.

Volgens Murphy maakt het op dit vlak niet zoveel uit wie er wint. “Aan de relatie van de VS met de bondgenoten zal weinig veranderen. Ongeacht wie wint, zal de focus van de VS weggaan van Oekraïne en meer op het Midden-Oosten en de Pacific komen te liggen.”

Martinez maakte ook duidelijk dat het verschil in politieke systemen tussen Amerika en Europa een grote rol speelt. “Amerika kent in de praktijk een twee partijenstelsel. In Nederland zijn er wel dertig partijen die kans maken verkozen te worden. Dat zou in de VS niet eens kunnen: daar geldt een kiesdrempel van 15 procent om überhaupt mee te mogen doen aan verkiezingen.”

Sluiproutes
Geld speelt ook een rol. Neem Elon Musk, die miljoenen in de campagne van Trump steekt. Of Kamala Harris die in luttele tijd drie miljard euro aan giften voor haar campagne binnensleepte. “Vroeger waren er campagnelimieten. Maar er zijn zoveel sluiproutes dat de checks and balances nu veel kleiner zijn dan in Europa."

Martinez waarschuwde: ”Nederland en Europa loper in veel opzichten achter op de VS. Dat is zowel goed als slecht. In dit soort gevallen kun je de ontwikkelingen daar zien als waarschuwing voor wat hier kan gebeuren."

Techgiganten
En over Musk gesproken: er werd door het panel niet diep op ingegaan, maar techgiganten en inmiddels ook media-eigenaren zoals Musk en Bezos hebben een flinke vinger in de pap bij de verkiezingen. Met hun geld en de inzet van hun media beïnvloeden zij kiezers. 

Martinez: “Vroeger waren de media in de VS centristisch. Met de komst van Fox News is dat veranderd en worden veel vaker meningen als nieuws verspreid. Wat dat betreft beste studenten: pas goed op welke nieuwsmedia je volgt. Iedereen met een camera en een smartphone kan zichzelf tegenwoordig journalist noemen. En met name Tiktok, dat heel groot is in de VS, is reden voor grote zorg."

Helft voor Trump
Tot slot werd de toehoorders gevraagd zelf een stem uit te brengen op een van beide presidentskandidaten. Dat leverde een verrassende 50-50 op. Verrassend omdat, zoals Murphy aangaf, in soortgelijke polls in Nederland de verhouding bijna altijd 80 procent voor Harris en 20 procent voor Trump is. 

Wellicht, zo stelde een van de studenten in de zaal, was dit te verklaren door de relatief grote groep internationale studenten die aanwezig was. Als dat zo is, zou dit huidige kabinet wellicht toch het inperken van het aantal internationale studenten nog eens willen heroverwegen... 

Op initiatief van het college van bestuur van Fontys werd door Fontys Ideas een dialoogsessie gehouden over Israël-Hamas. Die dialoog is al op veel plaatsen binnen Fontys gehouden, maar het bestuur vond dat het ook op breder niveau mocht plaatsvinden. En zo kwamen vandaag zo'n 45 mensen naar Fontys HRM en Toegepaste Psychologie om daaraan deel te nemen. 

Overigens waren daar geen bestuursleden bij aanwezig en was helaas ook het aantal studenten op één hand te tellen. En dat is jammer, want het houden van Fontysbrede debatten over maatschappelijke thema's past niet alleen goed bij het motto Fontys for Society. Het hoort ook gewoon bij hoger onderwijs, waar het vergaren van bredere kennis over die thema's en de verschillende standpunten die daarbij horen onderdeel van elk curriculum zouden moeten zijn. 

Sinds het verdwijnen van de Denk Groter Debatten komt het daar amper meer van. Daarom was dit een mooi initiatief dat meer deelnemers had verdiend. Hopelijk zet het echter een nieuwe trend. Want eind deze maand vindt ook nog een bijeenkomst plaats rond de Amerikaanse presidentsverkiezingen. 

Palestina
De bijeenkomst van vandaag kende een paneldiscussie en dialoogsessies voorafgegaan door een filmpje. In dat filmpje van 13 minuten gaf Midden-Oosten deskundige Maurits Berger van Universiteit Leiden een beknopte samenleving van de geschiedenis van wat ooit Palestina heette en nu het kruitvat is dat Israël en Palestijns gebied omvat.

Hoe gecompliceerd deze kwestie is en hoe de waarheid voor iedereen net een slag anders kan zijn, bleek uit de paneldiscussie die daarna volgde. Op de vraag van discussieleider Dana Feringa, Fontyslector Inclusieve Regio, hoe de panelleden deze video ervoeren kwamen drie verschillende antwoorden. 

Jens Lenders, lerarenopleider Geschiedenis bij Fontys in Tilburg, vond de minidocumentaire te gekleurd en te summier. Al zei hij er ook meteen bij dat het bijzonder complexe materie is met aan beide kanten slachtoffers en dus trauma. 

Mening
Noa Duizend en Oumaima al Abdellaoui keken er anders tegenaan. De twee studenten, de ene joods, de andere een moslima van wie eerder het boek Over de Muren heen verscheen, richtten samen na de Hamas-aanval van 7 oktober vorig jaar het initiatief Deel de Duif op. Ze reizen het hele land door om studenten, leerlingen en anderen te vertellen over hoe zij hopen dat in elk geval in dit land iedereen naast elkaar wil staan: je mag je eigen mening hebben, maar blijf luisteren naar elkaar en blijf constructief in gesprek met elkaar. 

En dat is precies wat ook gebeurde bij de vraag van Feringa. Al Abdellaoui vond het geen goed filmpje. “Maar die bestaan ook bijna niet. Ik ben het niet eens met het taalgebruik in deze video of met de keuzes die gemaakt zijn. Je mist er ook de recente gebeurtenissen in.” Noa Duizend vond het daarentegen wel een goed filmpje. “Er komt toch heel veel in aan bod.”

Taal en emotie
Maar eigenlijk waren de drie panelleden het ook weer wél met elkaar eens. Namelijk: dat er niet één waarheid bestaat, dat media niet altijd een neutraal beeld schetsen en social media dat al helemaal niet doet omdat je daar alleen het nieuws en de meningen uit je eigen bubbel te zien en te lezen krijgt. Er zijn, zo stelde Lenders, ook maar weinig echte feiten. Niet alleen bij dit conflict maar bij geschiedschrijving in het algemeen.

De twee dames van Deel de Duif konden het daar wel mee eens zijn. Zij benadrukten ook nog eens hoe belangrijk taal is. “Toen wij ons initiatief begonnen, hebben we eerst een volle week besteed aan de woordkeuze. Dat geeft wel aan hoe moeilijk het is”, zei Al Abdellaoui. En Duizend: “Wij vonden ons in de emotie na die 7 oktober van vorig jaar. Dan kun je een emotioneel of een ‘juridisch’ gesprek voeren. Daarvan zeggen wij: doe eerst het emotionele, zo doen wij het ook als wij voor een klas staan. Daarna kun je verder.” Niet altijd trouwens. “Soms is de emotie te groot bij een van beide kanten. Dat mag. Dan moet je gewoon even de dialoog laten voor wat die is en er weer mee verder gaan wanneer die emotie is gezakt.”

De panelleden, leden van Eindhoven in Dialoog, RADAR en de TU/e gingen daarna met groepjes van vijf nog in kleinere kringen dialoogsessies aan. Daar werd uiteraard het conflict niet opgelost, maar het begrip voor elkaars standpunten en emoties zal er niet kleiner door geworden zijn. Of zoals Dana Feringa aan het begin van de bijeenkomst zei: “Het gaat erom dat je écht luistert naar elkaar en daardoor beter de verbinding kunt zoeken.”

foto boven, van links naar rechts: Dana Feringa, Noa Duizend, Oumaima al Abdellaoui en Jens Lenders.