Wendy Mackus is directeur van het instituut Fontys Techniek & Logistiek in Venlo en vervult daarnaast sinds kort ook de rol van penvoerend instituutsdirecteur van het key-account Defensie. “Op het verzoek van het college van bestuur is er vorig academisch jaar een werkgroep gestart die zich bezighield met de inrichting van key-accountmanagement in het algemeen, waarbij er als eerste pilot een key-account is opgestart voor Defensie”, vertelt ze. Verwacht wordt dat ook key-accounts voor andere grote bedrijven zullen volgen.

Het Defensie-account is op 1 september officieel gestart en bevat een key-accountmanager en multidisciplinair accountteam, die samen het vaste aanspreekpunt van de samenwerking met Defensie vormen. Naast Mackus maken ook key-accountmanager Niek Schmitz en andere Fontys-medewerkers uit onderwijs, onderzoek en communicatie deel uit van het team. Mogelijk volgen er later nog meer leden.

Speciaal team
Maar wat is zo’n key-account nou eigenlijk? Wat doet het? En waarom nu juist met Defensie? Ten eerste ondersteunt het accountteam studenten en medewerkers die vrijwillig meedoen aan Defensie-activiteiten binnen Fontys. Daarbij let het team op ethische afspraken en zorgt het ervoor dat studenten en medewerkers zelf de regie houden en passende ondersteuning krijgen.

“Fontys wil maatschappelijke impact maken en dat doen we door te faciliteren in het opleiden van talenten en opbouwen van kennis voor bedrijven die ook een maatschappelijke vraagstelling hebben”, legt Mackus uit. “Dit zijn vaak grote bedrijven met veel richtingen die soms wat moeilijker gestructureerd zijn, of zodanig groot dat je daar vanuit meerdere kanten mee in aanraking zou kunnen komen.”

Meer structuur
Defensie is zo’n bedrijf met verschillende onderdelen en takken. Volgens Mackus is het een samenwerking zoals alle andere, maar is er vanwege de complexiteit van het bedrijf simpelweg wat meer structuur nodig. En daar zorgt zo’n key-account dus voor. “Zodat we grip krijgen op hetgeen wat het bedrijf van ons vraagt, maar ook op wat de maatschappij van ons vraagt. En dat is talent- en kennisontwikkeling voor die maatschappelijke uitdagingen.”

Niek Schmitz omschrijft het als een soort verbouwing terwijl de winkel open is. Want hoewel het key-account misschien nieuw is, is alles daaromheen dat helemaal niet. “We werkten al met Defensie in allerlei vormen en manieren”, legt hij uit. “Het enige wat we nu anders doen, is dat we het stroomlijnen van alle verschillende processen en informatievoorzieningen verbeteren.”

Minor en werving
Naast onderwijs (waaronder de nieuwe minor Defensie & Maatschappelijke Weerbaarheid) en onderzoek vallen daar ook andere activiteiten onder. Werving bijvoorbeeld, waarbij Mackus en Schmitz heel duidelijk willen maken dat het gaat om werving van studenten en geen werving van militairen voor Defensie.

“We doen wel dingen voor Defensie, maar niet uit naam van Defensie. Zo rekruteren we niet, maar informeren we bijvoorbeeld wel over wat Defensie doet en inhoudt. We brengen onder de aandacht dat studenten bij Defensie verschillende mogelijkheden hebben voor projecten, stages en afstudeeropdrachten, net zoals bij andere organisaties. Veel studenten weten niet dat Defensie meer biedt dan functies bij de landmacht, luchtmacht en marine. Er zijn ook kansen op gebieden als logistiek, data & AI, IT, cybersecurity en gezondheidszorg.”

Dat was volgens Schmitz ook het doel van de voorlichtingsdag in april van dit jaar. Maar toch waren er toen vraagtekens, onder andere bij de centrale medezeggenschapsraad, die zich afvroeg wat Fontys eigenlijk met Defensie wil en of daar vooraf wel goed over na was gedacht. Later volgde er ook nog een dialoogsessie, waar andere medewerkers en studenten soortgelijke zorgen uitten. Daarover zegt woordvoerder Wim Pleunis: “De uitkomsten die daaruit zijn gekomen, zijn door het cvb besproken en helpen bij de gezamenlijke gedachtevorming en besef van wat er leeft op dit gebied.”

Mackus vult hem aan door te zeggen dat dit elementen zijn die het key-account op kan pakken. Hetzelfde geldt voor het organiseren van meer dialoogsessies bij verschillende instituten, zoals eerder ook is afgesproken. “Omdat we nog in een pre-stadium zitten, zijn er nog geen nieuwe sessies gepland. Maar zodra dat wel het geval is, is iedereen welkom, ook mensen met een tegengeluid. Want juist dat tegengeluid kan ons weer aan het denken zetten.”

Om te beginnen eerst even een kleine uitleg - voor wie dat nog niet wist - over de medezeggenschap van Fontys. Die bestaat uit verschillende lagen, met als onderste laag de individuele opleidingscomissies (oc), organen die direct verbonden zijn aan (een bundel) van specifieke opleidingen. Dan de instituutsmedezeggenschapsraad (imr), actief op het niveau van de afzonderlijke instituten, en daar weer boven de centrale medezeggenschapsraad (cmr), die gemeenschappelijke belangen voor de hele instelling behartigt.

Over het onderwerp van de afschaffing van de propedeuse-uitreikingen spreken we een student uit elke laag: Commerciële Economie-student Amy de Bresser van de oc, Vastgoedkunde-student Roos Horbach van de imr en Social Work-student Marije Amting van de cmr. Toevallig zitten zij alledrie bij een instituut waarbij de propedeuse-uitreikingen met het nieuwe besluit wat minder uitbundig gevierd worden dan voorheen. Ze zijn er dan ook niet erg enthousiast over. Maar voor we hen aan het woord laten, eerst wat meer informatie over het besluit.

De propedeuse-uitreiking 
Omdat Fontys bepaalde zaken wil centraliseren, worden de uitreikingen van propedeuses en diploma’s vanaf dit collegejaar anders georganiseerd. Voorheen werden de propedeuse-uitreikingen per opleiding anders geregeld en waren ze bij de één misschien groter dan bij de ander. Sommige instituten kenden het verschijnsel niets eens en vierden alleen de diploma-uitreiking. Maar volgens het nieuwe besluit moet elke student van Fontys nu ongeveer dezelfde uitreiking krijgen bij het behalen van de propedeuse. Op een leslocatie van Fontys, waarbij anders dan voorheen, geen vrienden en familieleden meer aanwezig kunnen zijn. Bij diploma-uitreikingen zijn gasten wel welkom. 

“Fontys is aan het centraliseren en heeft als ambitie om een gelijke en inclusieve organisatie te hebben”, legt Teun Slot uit, manager bij Marketing & Communicatie. “Voorheen hadden we propedeuse- en diploma-uitreikingen waarbij de één bijvoorbeeld naar het PSV-stadion ging en de ander bij wijze van spreken ergens in een weggestopt hoekje op de Fontyscampus zat. We hebben daarom gekeken naar hoe we dat gelijkwaardiger kunnen doen.”

Daarop is er een voorstel op papier gezet waarmee Fontys bij verschillende instituten navraag heeft gedaan over welke zorgen en wensen er waren. Op campus Rachelsmolen is er ook een pilot mee gedraaid. “Daar zijn best wel wat reacties op gekomen, die we natuurlijk zoveel mogelijk hebben getackeld in het uiteindelijke besluit.”

Bij dat besluit, vervolgt Slot, was het uitgangspunt nooit kostenbesparing. “De insteek was altijd gelijkheid en inclusie. Bovendien: studenten studeren op een Fontyscampus. Dat is ons visitekaartje. Dus waarom zouden we zowel de propedeuse- als diploma-uitreiking niet gewoon daar doen? Bij een propedeuse-uitreiking krijgen studenten nu een praatje van hun coach/docent, plus een chocoladereep met daarop een tekstje. Als kers op de taart is er uiteindelijk de diploma-uitreiking, waarbij we de campus fantastisch aankleden en iedereen dezelfde behandeling krijgt. Dit zijn onze Fontys-heroes en zij verdienen een feestje. Dat willen we ook zo uitdragen.”

Klap in het gezicht 
Natuurlijk betekent die keuze wel dat de propedeuse-uitreikingen voor bepaalde instituten niet meer zijn zoals ze eerst waren. In sommige gevallen zijn ze opgeschaald, in andere gevallen afgeschaald. Voor oc-lid Amy, die Commerciële Economie studeert, geldt het laatste. “Ik had vorig jaar mijn propedeuse-uitreiking op een podium, met een leuk fotomoment en korte toespraak. Mijn ouders en vriendje mochten komen kijken”, vertelt ze.

“Studenten die nú hun uitreiking hebben, krijgen die elementen niet. Ik vind dat echt schandalig. Het hoeft allemaal niet supergroot, maar ik vind het wel belangrijk om iets te doen. Bovendien zie ik het ook als een gemiste kans voor Fontys. Het zou toch positieve reclame zijn als foto’s van zo’n uitreiking op LinkedIn worden gedeeld?”

Imr-lid Roos noemt het een klap in het gezicht van studenten. Net als Amy is ze het oneens met het besluit, waarover ze overigens niet eens officieel is ingelicht. “We hoorden dit in de wandelgangen. Dat vonden we al vreemd. Waarom zijn wij hier als medezeggenschap niet in meegenomen? Zelfs een blinde kan zien dat hier meningen van studenten over komen. Je bent als Fontys toch trots op je studenten? Draag dat dan ook uit.”

Het is volgens Roos de taak van de imr om hierover in gesprek te gaan met de directie van haar instituut. “Het maakt niet uit met wie we hierover moeten praten en hoe lang, maar er gaat iets gebeuren. Als wij er vanuit meerdere instituten voor zorgen dat we het er niet mee eens zijn, dan zou dat een manier kunnen zijn om het centraal terug te laten draaien of aanpassingen te maken.”

Terug naar de tekentafel 
En dan is er nog de bovenste laag, de cmr. Hoe wordt er daar tegenaan gekeken? Marije, niet alleen lid maar ook de vice-voorzitter van de raad: “Ik kijk met twee petten naar dit onderwerp. Enerzijds ben ik zelf natuurlijk student en heb ik toevallig donderdag mijn propedeuse-uitreiking. Die is in een collegezaal zonder gasten. Dat is jammer en ik sluit me op dit vlak aan bij Roos en Amy: het voelt alsof het niet gevierd mag worden. Anderzijds heb ik ook de cmr-pet.”

Vanuit dat perspectief is het volgens haar heel belangrijk dat de cmr signalen van de verschillende lagen (zoals imr’s en oc’s) krijgt. Als meerdere instituten en opleidingen met een dergelijk onderwerp bezig zijn en daar gedachten of klachten over hebben, dan zijn dat allemaal signalen waar de cmr iets mee kan.

“Wij zijn er om iets te doen met dit soort signalen. We gaan uitzoeken waarom we niet betrokken zijn in dit besluit en wat de afwegingen daarvoor zijn geweest. Ook gaan we als cmr met een kritische blik kijken naar of het besluit wel binnen de visies van Fontys past. Natuurlijk met de uiteindelijke hoop dat het bestuur teruggaat naar de tekentafel.”

In de afgelopen twintig jaar was Avans bijna altijd de beste grote hogeschool van Nederland. Dit jaar zakt die hogeschool naar positie drie. Fontys bivakkeert al sinds jaar en dag buiten de top drie. De beste notering was nog in 2022 met een gedeeld vierde plaats. Sindsdien zakt de hogeschool langzaam maar gestaag verder weg op de lijst.

Op de lijst van dertien grotere hogescholen staat Fontys deze keer achtste. Maar de verschillen in de middenmoot zijn zoals elk jaar klein. Het ‘goede nieuws’: het kan altijd erger. De hogescholen van Amsterdam en Utrecht scoren alleen maar (zware) onvoldoendes voor vrijwel al hun opleidingen.

De Limburgse Zuyd Hogeschool kent volgens de Keuzegids maar liefst twaalf ‘topopleidingen’. Fontys doet het vooral goed in de domeinen ICT, techniek en taal en communicatie. Maar kunst en cultuur, gezondheid en gedrag en maatschappij krijgen als studierichting een onvoldoende.

De makers van de gids zetten jaarlijks alle hbo-opleidingen op een rijtje. In de hbo-gids staan oordelen over vrijwel alle bachelors en associate degrees. De Keuzegids baseert zich op de studentoordelen uit de Nationale Studentenenquête en op cijfers over afstuderen en uitval.

Maakt het nog iets uit?
Nieuwe onderwijsmethodes, nieuwe opleidingen, gefuseerde opleidingen en instituten, prachtige nieuwe gebouwen: Fontys heeft de afgelopen jaren niet stilgezeten. En dan hebben we het nog niet over de uitbreiding in het aanbod van ad's en masters.

Eerder dit jaar verscheen al een Keuzegids over masters. Zeven masteropleidingen in het hbo kregen het predicaat ‘excellent’. Geen enkele daarvan was van Fontys. Wie afgaat op de Keuzegids kan zich dus, al dan niet terecht, afvragen of het allemaal iets uitmaakt. Of al die veranderingen, vernieuwingen en uitbreidingen ergens toe hebben geleid als je als instelling ondertussen jaar na jaar iets inlevert op studentoordelen en successtatistieken.

Kwaliteitszegel
In een nieuwsbericht wordt door Fontys vooral gewezen op het tiental opleidingen van Fontys dat in deze nieuwste Keuzegids een ‘kwaliteitszegel’ krijgt. Maar dan gaat het om slechts tien procent van alle bachelor- en ad-opleidingen die de instelling rijk is.

Fontys wil desgevraagd niet reageren op de uitkomsten en verwijst naar het nieuwsbericht. Daarin staat als toelichting: “De resultaten bieden waardevolle aanknopingspunten voor interne reflectie en verdere kwaliteitsontwikkeling. De inzichten uit de Keuzegids kunnen helpen om van elkaar te leren en het talentgerichte onderwijs binnen Fontys verder te versterken."

“Studenten krijgen verspreid over het jaar meerdere mogelijkheden om werk in te leveren, waardoor zij hun studie in eigen tempo kunnen plannen en minder snel studievertraging oplopen wanneer een inlevermoment wordt gemist of wanneer een bijstelling nodig is”, aldus de woordvoerder van het bestuur.

De nieuwe indeling van de toetsingen zou passen binnen het talentgericht onderwijs (TGO) dat studenten meer regie moet geven over hun leerproces. Tegelijkertijd zou het organisatorisch veel voordelen opleveren voor opleidingen en instituten.

“Processen zoals inschrijven, beoordelen, registreren en informeren worden ondersteund door dezelfde systemen. Wanneer opleidingen allemaal verschillende of doorlopende inlevermomenten hanteren, worden die processen complexer, minder voorspelbaar en lastiger te automatiseren. Uniforme inlevermomenten zorgen voor meer duidelijkheid voor studenten en medewerkers en maken de planning van beoordeling en capaciteit beter beheersbaar”, aldus de uitleg.

Brandbrief
Dat kan zo zijn, maar toch klinkt er vanuit verschillende hoeken kritiek. Meerdere instituten zijn het hier niet mee eens en volgens Marije Dahmen, voorzitter van de CMR en werkzaam bij Fontys Economie & Communicatie, is er vanuit de imr van haar instituut zelfs een brandbrief bij de directie neergelegd. Die gaat op haar beurt in gesprek met het bestuur. “Dit besluit, waar geen instemming voor is gevraagd en dat via een portal-bericht de organisatie is ingegooid, heeft veel effect”, zegt ze.

Dat heeft vooral te maken met de manier van communiceren en de timing. “Dit besluit valt onder de hoofdlijnen van TGO. Vanaf 2027 moeten alle eerstejaars TGO-gericht onderwijs krijgen. Aan de inrichting daarvan wordt al twee jaar gewerkt. In december moet alles klaar zijn. En dan komen ze nu met zo’n besluit dat een enorm effect heeft op de manier waarop je je onderwijs aanbiedt. Dat kun je er niet om 5 voor 12 nog even ingooien. Iedereen zit nu met vragen.”

Eigen invulling
Daar komt bij dat binnen Fontys op heel verschillende wijzen onderwijs wordt gegeven en getoetst. Zit zo'n uniforme regeling die eigen invulling van opleidingen niet in de weg? Nadrukkelijk niet, stelt het bestuur.

“De keuze voor negen momenten betekent niet dat alle opleidingen op dezelfde manier moeten toetsen. De inhoud en vorm van het onderwijs en de toetsing blijven de verantwoordelijkheid van de opleidingen. Het besluit gaat uitsluitend over de planning van de inlevermomenten voor assessmentportfolio’s.”

Er is bewust niet gekozen voor heel veel extra inlevermomenten, omdat dat organisatorisch juist voor meer problemen zou zorgen. Het wordt dan moeilijker om beoordelingen goed af te stemmen, op een gelijke manier uit te voeren en de kwaliteit van de beoordeling te bewaken. Dan zou de organisatie en uitvoering van toetsing juist meer tijd en capaciteit in beslag nemen.

Tentamens
Het gaat nadrukkelijk alleen om de toetsing van de portfolio's; tentamenkansen voor studenten blijven onveranderd. Studenten hebben minimaal twee tentamenkansen per jaar per eenheid van leeruitkomsten, en examencommissies kunnen indien nodig extra kansen of aanvullende inlevermomenten toekennen.

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: ja, er lopen bij Fontys studenten rond met zo’n bril. En ook heeft de hogeschool zelf een klein aantal brillen in gebruik om er kennis over op te doen. En nee, er geldt geen verbod op deze brillen op de campus.

Dat laatste is slechts ten dele waar. In de huisregels van Fontys staat dat het verboden is te fotograferen of filmen in de leslokalen. En ook elders op de campussen gelden regels als het gaat om het filmen of fotograferen van andere personen.

Niettemin: je mag er dus wel mee rondlopen, met zo’n AI-bril. En of de drager ervan zich dan houdt aan de Fontys-huisregels, dat weet niemand. Beveiliging houdt weliswaar een oogje in het zeil en gaat vooral ook af op meldingen van studenten of medewerkers. Daarover later meer.

Maar zien die eigenlijk überhaupt of iemand zo’n bril draagt en wat dit dan betekent? We liepen rond op de campussen in Venlo, Tilburg en Sittard met zo'n AI-bril van Meta op onze neus. Onze ervaring: de meeste medewerkers en studenten hebben niets in de gaten.

Veel studenten en medewerkers kijken namelijk niet of nauwelijks om zich heen. Dus konden we ons, uitzonderingen daargelaten, op de meeste plekken gewoon met knipperend montuurlampje tussen de mensen bewegen zonder dat iemand het opviel.

Privacy
Dus waarom geen verbod op die brillen bij Fontys? Op allerlei andere vlakken wordt immers al jaren tot op de millimeter in de gaten gehouden of alles en iedereen zich aan de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) en privacyregels houdt.

De vraag voorgelegd aan het Fontysbestuur. Voorzitter Joep Houterman laat weten: “Ik begrijp de zorgen over smart-brillen die ongemerkt kunnen filmen. Privacy en sociale veiligheid moeten altijd vooropstaan. In het publieke en politieke debat gaat het dan logischerwijs snel over een verbod.”

Maar dat is niet de kant die Houterman op wil. “Een verbod is niet automatisch de oplossing. Nieuwe technologie vraagt vooral om duidelijke regels, transparantie en bewust gebruik.”

“Juist daarom geeft de ontwikkeling van smart-brillen en andere AI-technologie ook aan hoe belangrijk het is om AI en alles wat daarmee samenhangt goed te verankeren in ons onderwijs. Studenten moeten niet alleen leren omgaan met de technologie, maar ook begrijpen wat de kansen, risico’s en maatschappelijke gevolgen ervan zijn.”

Moreel
AI, en dus ook dit soort nieuwe AI-gadgets, bieden zeker voordelen. Het is ook geen kwestie van tegen AI of tegen deze gadgets in het algemeen zijn. Het is wel een kwestie van: kan daar niet meteen - nog voordat het in de winkel of op het web te krijgen is - een juridisch en moreel waterdicht stel regels aan verbonden worden? En moet juist ook een onderwijsinstelling als Fontys daar niet snel en adequaat op inspelen?

Houterman: “Als hogeschool is het goed om juist die kansen en risico’s te onderzoeken, zodat het maatschappelijke debat hierover kan worden gevoerd op basis van kennis en feiten."

"Of er een verbod moet komen op smart-brillen met camera's, is primair een vraag voor politiek en wetgever. Net zoals we in het verleden hebben moeten wennen aan smartphones met camera's, zullen we ook voor smart-brillen moeten bepalen welke spelregels passen bij onze samenleving in het algemeen en het onderwijs in het bijzonder.”

Landelijk beleid
Het bestuur zegt dus feitelijk: wij laten het aan de overheid om hier regels voor op te stellen, wij als hogeschool gaan dat niet doen. Zoals altijd volgt het Fontysbestuur de landelijke beleidslijn en wenst of durft daar niet van af te wijken.

Nu is het filmen en fotograferen van mensen in het openbaar bij wet al aan regels gebonden. Toch heeft elke onderwijsinstelling ook de mogelijkheid om hierover of over andere campuskwesties zelf geboden en verboden op te nemen in het ‘huisreglement’.

Neem bijvoorbeeld de Universiteit van Amsterdam. Die bepaalde voor dit studiejaar dat studenten van de opleiding interdisciplinaire sociale wetenschap geen laptops, telefoons en tablets mogen gebruiken tijdens colleges. Niet om privacyredenen overigens, maar omdat het de concentratie van de studenten zou bevorderen.

Het kan dus wel.

Beeldmateriaal
Overigens staat er wel iets in de huisregels van Fontys over beelden maken van mensen op de campus. Elke student die zich bij Fontys inschrijft moet namelijk impliciet toestemming geven dat van hem of haar beeldmateriaal gemaakt en gebruikt kan worden. Door Fontys zelf.

Dat materiaal kan de hogeschool eventueel gebruiken voor, bijvoorbeeld, haar eigen folders of websites. Wellicht dat ‘alleenrecht’ een verbod op AI-brillen ook wat lastiger maakt. Ook al ben je de eigenaar van de campussen en geeft je dat dus het recht om zelf te bepalen wie wat wel of niet mag.

Dat er intern bedenkingen zijn, blijkt uit ook de zorgen die bij sommige opleidingen leven over de inzet van deze gadget bij bijvoorbeeld tentamens. Een AI-bril filmt en fotografeert immers niet alleen, hij beantwoordt ook – net als op je smartphone of laptop – vragen die je stelt. ‘Hey AI, wat is de oplossing van deze vraag?’, en hop: daar komt het antwoord meteen via de luidsprekertjes in de pootjes van de bril. Of, bij de duurdere brilvarianten, op een schermpje aan de binnenkant van je bril.

Wat vind jij? Zou Fontys de huisregels aan moeten passen om de privacy van alle campusbewoners beter te beschermen tegen deze en andere, toekomstige innovaties?

De vakbonden hadden voor de zomer gevraagd om wat uitstel om de tijd te hebben de plannen goed onder de loep te kunnen nemen. Ook omdat het een sociaal plan bevat dat niet alleen opgaat voor deze reorganisatie maar ook voor toekomstige veranderingen binnen de instelling.

Met de toestemming van de bonden krijgt het al lang lopende proces rond de reorganisatie van marketing- en communicatie binnen Fontys nu ook echt handen en voeten. De tweede grote stap voor de dienst, nadat het afgelopen week, net als de andere diensten, ook al verhuisde van DLL naar Rachelsmolen. Daar is de voormalige hub op de tweede verdieping van R3/4 nu de nieuwe thuisbasis.

Krimp
De reorganisatie is nog een stuk ingrijpender dan de verhuizing. Van de 160 fte (in werkelijkheid gaat het vanwege de vele parttimers om zeker anderhalf keer zoveel medewerkers) bij de huidige dienst M&C en bij de instituten blijven er na de reorganisatie nog 120 over. Een ‘krimp’ dus van 25 procent.

Een groot deel van de 40 fte die vervallen, wordt al gerealiseerd door het niet verlengen van tijdelijke contracten, (vervroegd) pensioen en vertrekkende medewerkers die niet worden vervangen. De komende twee jaar, zo lang duurt de reorganisatie, moeten daardoor nog 12,5 fte worden geschrapt.

De medewerkers krijgen komende dinsdag tijdens een informatiesessie in R5 op campus Rachelsmolen nadere toelichting over hoe het nu verder gaat.

Die dag wordt voor hen ook duidelijk of hun functie de kleur rood, geel of groen krijgt: rood betekent dat die functie wordt opgeheven, geel is voor functies die wel blijven bestaan maar waarvan een deel wordt geschrapt. Voor groene functies verandert niets.

Hardorff begon zijn loopbaan als docent in het onderwijs en vervulde daarna verschillende leidinggevende functies bij Breda University of Applied Sciences, waaronder opleidingsmanager en directeur van de Academy of Leisure. Na vier jaar dean en lid van het college van bestuur van Hotelschool The Hague maakt hij sinds 2022 deel uit van het college van bestuur van de Haagse Hogeschool.

Daar is hij verantwoordelijk voor onderwijs, onderzoek, studentzaken en internationalisering. Ook vertegenwoordigt hij de hogeschool binnen de Vereniging Hogescholen en vervult hij verschillende bestuurlijke functies op regionaal, nationaal en internationaal niveau.

Met ruim twintig jaar ervaring in het onderwijs treedt Hardorff op 1 januari 2027 in dienst bij Fontys. Joep Houterman, die per deze datum zijn taken als cvb-voorzitter neerlegt, blijft tot 1 maart beschikbaar voor een ‘warme overdracht’ tussen hem en zijn opvolger. Houterman gaat daarna met (vroeg)pensioen.

Dat het steeds eerder steeds leger is op de Fontyscampussen werd onlangs door Bron nog belicht. En nee, dat heeft niet alleen met tentamens en zomervakantie te maken. Sinds corona kiezen studenten en medewerkers er steeds vaker voor thuis aan de slag te gaan in plaats van op de campus.

Bron vroeg het bestuur al eens of daar, vanuit het oogpunt van communitybuilding en sociale en psychische gezondheid, niet iets aan gedaan gaat worden. Maar het bestuur vindt dat die verantwoordelijkheid op de eerste plaats bij de instituten en diensten zelf ligt.

Contrast
De (te grote) rust op de campussen staat in schril contrast met de buitenwereld. Het zijn onrustige, onzekere en niet al te leuke tijden. Corrupte machthebbers die doen waar ze zin in hebben, die oorlogen voeren terwijl de rest van de wereld mopperend maar niet handelend toekijkt. Of, in het geval van Soedan, niet eens moppert maar wegkijkt.

Een wankelende wereldeconomie die telkens bijna over het randje van een diepe afgrond kukelt. Bigtech dat, vooral met AI, almaar meer macht krijgt. Een minderheidscoalitie in Nederland die een al even wankelende regering vormde.

En ondertussen studeerde de student verder en doceerde de docent door. Ook bij Fontys. In alle rust. Want vergeleken met andere jaren valt op dat er dit studiejaar geen nieuwe hete hangijzers waren, geen rellen of felle discussies (à la mediatheken of affaire Dochy). Ook geen nieuwe zorgen, slechts de zorgen die er al waren, zoals over de krimp en de snelheid waarmee AI de wereld inclusief het onderwijs in zijn greep krijgt.

Aan AI valt niet zo heel veel te doen. En wat Fontys kan doen, doet het. De krimp in studentenaantallen lijkt, als de voortekenen niet bedriegen, zijn dieptepunt bereikt te hebben. Mogelijk zit er komend studiejaar zelfs weer een klein plusje aan te komen.

Hack en reorganisaties
Het grootste nieuws van dit jaar was toch wel de hack van Canvas die zowel studenten als docenten hard trof. Niet alleen bij Fontys, maar bij duizenden onderwijsinstellingen in de hele wereld. Dat krijg je ervan als je zo afhankelijk bent van Bigtech. De dienst I&T doet wat het kan. Maar 100 procent veilig gaat het nooit meer worden, zo wordt daar ook gesteld.

Natuurlijk waren er wel de reorganisaties bij HRM en Toegepaste Psychologie en Harp bij de diensten. Die hielden en houden de betrokken medewerkers flink bezig, maar het zal nog even duren eer duidelijk wordt wat daar voor hen de persoonlijke gevolgen van kunnen worden. Daar zullen in elk geval geen schapendrijvers meer aan te pas komen…

Bestuurlijk was er ook weinig schokkends aan dit jaar. Nog redelijk vers van de pers was het besluit van het college van bestuur om een aantal lectoraten te schrappen. Wel werd dat cvb van nieuw bloed voorzien. Jaapjan Zuidema trad in januari aan als opvolger van Frans Möhring.

Het was niet het enige nieuws over het cvb. Voorzitter Joep Houterman kondigde aan eind 2026 te vertrekken. Hij wil het stokje na acht jaar overdragen aan een nog te benoemen opvolger. Daarvoor vinden nu de gesprekken plaats. De bedoeling is dat de nieuwe voorman/voorvrouw net na de zomer bekendgemaakt wordt. [Tekst loopt door onder foto]

Opinies
Misschien geen spectaculair nieuws dus afgelopen jaar, maar wel genoeg opmerkelijk nieuws. Wat te denken van de opinie die Journalistiekdocent Jos Baijens schreef voor Bron en leidde tot een uitnodiging van en een gesprek met koning Willem-Alexander?

En dat was niet eens het best gelezen opiniestuk. Dat werd geschreven door ICT-docent Erdinç Saçan en nota bene al in december 2024 gepubliceerd. Hij pleit ervoor om studenten later naar school te laten komen, omdat onderzoek heeft uitgewezen dat zij minder goed ‘functioneren’ in de vroege uren. Erdinç deed ook van zich spreken met een boek, columns en opiniestukken over (onder meer) AI, ook op Bron.

Maar de best gelezen columnist ‘overall’ van deze Bron jaargang was Tina ten Bruggencate, waarmee voor het eerst de jarenlange hegemonie van Brons vaste huiscolumnist Rens van der Vorst werd doorbroken. Wiens column ‘Parkeerprobleem’ dan weer wel de meest gelezen van alle columns was.

Best verrassend is ook dat van alle Bron reviews de recensie van het jongste seizoen Tonnano de meeste lezers kende. En dat terwijl dit seizoen van de auteur een hele magere 5 kreeg. Of misschien wel daarom, je weet het niet. Alles is in cijfers te vatten tegenwoordig, maar die cijfers zeggen soms ook heel weinig.

Studenten
En dan de studenten. We hebben als Bron tal van succesverhalen opgehaald over studenten die iets opmerkelijks maakten of presteerden. Waarbij ‘Alampje’ de meeste aandacht trok en kreeg. 

Van een heel andere orde maar bijzonder fraai: de documentaire die Journalistiekstudenten maakten over de Tilburgse blikjeskoning. 

Ook bracht Bron talrijke internationale studenten voor het voetlicht. Vooral de serie over hoe die buitenlandse studenten het leren en leven in Nederland bevalt, werd goed gelezen en bekeken op Instagram. Dat zal als het aan de redactie ligt niet minder worden. Want als de voorspellingen kloppen en de ambities uitkomen, zal de internationale gemeenschap binnen Fontys alleen maar groter worden.

Het besluit, dat is gebaseerd op een advies van de leading lectoren, werd vorige week officieel genomen en bouwt voort op het lectoratenplan dat Fontys ruim twee jaar geleden presenteerde. Dat plan was nodig om beter te kunnen sturen op inhoud, samenhang en uitvoering van lectoraten. Nu spreekt bestuurder Arian Steenbruggen van een ‘herijking’ van het onderzoeksportfolio. 

“Hiermee kiest Fontys voor meer focus, sterkere verbinding met de Centres of Expertise en betere aansluiting op maatschappelijke opgaven. Activiteiten worden gebundeld en lectoraten versterkt, zodat zij meer impact en innovatiekracht realiseren.”

De veranderingen hebben betrekking op 9 van de 47 lectoraten. Ethisch werken (Fontys HRM&TP) en Designing the Future (Fontys Economie Tilburg) gaan stoppen. Business Services Innovation en Cross Border Business Development (Fontys International Business School) in Venlo worden samengevoegd. 

De wereld verandert
Twee lectoraten die worden voortgezet, ontvangen vanaf volgend jaar niet langer de volledige Fontys-basisfinanciering, omdat zij deels uit andere bronnen worden bekostigd: Distributed Sensor Systems (Fontys Technology) en het gezamenlijke lectoraat Onderwijs in verbinding (Fontys Educatie en Hogeschool Zuyd). Fontys financiert dan 38 lectoraten volledig. 

Over de voortzetting van drie andere lectoraten – Continue professionele ontwikkeling van verpleegkundigen, Integratief opleiden en boundary crossing en Wendbare onderwijsprofessionals – is eerder al besloten om deze niet te verlengen.

“De wereld om ons heen verandert voortdurend. Daar moeten wij met ons onderzoek op inspelen”, aldus Steenbruggen. “Dit betekent dat we onze lectoraten moeten beoordelen op hun onderzoeksresultaten, verbinding met ons onderwijs, impact en inverdienvermogen (de mate waarin lectoraten externe middelen en subsidies binnenhalen voor hun onderzoek, red.).”

Emoties
De lectoraten Ethisch Werken en Designing the Future ontvangen in 2027 nog de helft van de middelen, waarna ze op 1 januari 2028 worden opgeheven. Dat wil volgens Steenbruggen niet zeggen dat de inhoudelijke thematiek niet belangrijk is. “Dit zijn brede onderwerpen die ook bij andere lectoraten in het portfolio zitten, en die daar hun weg weer kunnen vinden.” 

De bestuurder benadrukt dat er geen directe personele consequenties zijn. Wel erkent ze dat het besluit om met deze onderzoeksgroepen te stoppen impact heeft op de betrokkenen. “We snappen dat het emoties met zich meebrengt. Daarom willen we de tijd nemen om hier zorgvuldig mee om te gaan. In de komende periode werken we in overleg aan de nadere uitwerking, met aandacht voor medewerkers, continuïteit en kwaliteit.” 

Om hoeveel mensen het gaat kan de bestuurder niet precies zeggen, omdat een lectoraat grotendeels werkt met mensen die een beperkt deel van hun tijd aan onderzoek in het lectoraat besteden.

Miljoenen
Jaarlijks ontvangt Fontys 20,5 miljoen euro uit de eerste geldstroom van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) voor het doen van praktijkgericht onderzoek. Daarnaast halen de lectoraten subsidie op bij onder meer SIA, NWO, de Europese Unie en andere externe partijen. In totaal hebben de onderzoeksgroepen momenteel zo’n 33 miljoen euro te besteden. Fontys streeft naar een budget van 40 miljoen euro op jaarbasis.

Steenbruggen licht dit toe: “De basisfinanciering voor de lectoraten is gestoeld op alleen de eerste geldstroom, met inverdienen kan een groep doorgroeien en het onderzoeksvolume laten toenemen.” Als je spreekt over miljoenen, lijkt het al gauw over veel geld te gaan. Maar volgens de bestuurder gaat het om beperkte middelen, “vooral als je nagaat hoe groot Fontys is”. 

“We moeten dit geld dus slim inzetten", aldus Steenbruggen. "En daarom is het nodig dat we lectoraten hebben, die genoeg middelen binnenhalen om impact te kunnen maken met hun onderzoek. Uiteindelijk willen we meer onderzoek doen met minder maar meer robuuste lectoraten.” Fontys wil de lectoraten voortaan jaarlijks evalueren. 

MC&P staat voor een omvangrijke reorganisatie. Volgens het college van bestuur (cvb) is dat nodig vanwege dalende studentenaantallen, relatief hoge kosten en de keuze voor een meer centrale werkwijze binnen de organisatie (HARP).

In het voorgenomen reorganisatieplan verdwijnt ruim een kwart van de huidige formatie: de dienst moet terug van 161,4 naar 120,8 fte. Een deel van die krimp wordt opgevangen via natuurlijk verloop en het niet verlengen van tijdelijke contracten. Naar verwachting blijft een reorganisatieopgave van bijna 19 fte over.

De dienstraad medezeggenschap (dmr) heeft ingestemd met het reorganisatieplan, waarna het cvb op 26 mei een voorgenomen besluit heeft genomen. Volgens Mily Simpson van de dmr is de voorgenomen reorganisatie “een stap in de goede richting voor een toekomstbestendig Fontys”. Het plan ligt nu bij de centrale medezeggenschapsraad (cmr). Na de zomer volgen gesprekken met de vakbonden over de uitvoering van de reorganisatie, die waarschijnlijk in het najaar ingaat.

Begrip én onzekerheid
Hoewel medewerkers begrip tonen voor de noodzaak van de reorganisatie, is er ook onzekerheid over de praktische en persoonlijke gevolgen. Vooral medewerkers die dicht bij de instituten werken, vragen zich af hoe centraal de nieuwe organisatie straks daadwerkelijk wordt ingericht.

Zo noemt een instituutsmedewerker de reorganisatie “zakelijk gezien logisch”, maar maakt ze zich wel zorgen over de verbinding met de instituten en de opleidingen. “Wij doen hier veel maatwerk, zijn veel in gesprek met het mt en de opleidingen. Ik hoop dat dit zo blijft, maar daar heb ik niet veel vertrouwen in.”

De onzekerheid onder medewerkers zit niet alleen in de organisatiestructuur, maar ook in de functies zelf. Medewerkers weten nog niet in welk team ze straks terechtkomen en hoeveel plekken daar beschikbaar zijn. “Het duurt gewoon lang”, zegt een medewerker van de centrale dienst. “Eigenlijk zouden we voor de zomer meer weten, maar dat wordt nu pas daarna omdat de vakorganisaties meer tijd nodig hebben.”

Kleuren
Vanaf het najaar krijgen medewerkers een eerste indicatie van hun positie binnen de reorganisatie. Daarbij werkt Fontys met verschillende kleuren, vertelt een van de medewerkers. Groen betekent dat een functie behouden blijft zonder boventalligheid, geel dat een functie blijft bestaan maar binnen het team mogelijk te veel mensen zitten en rood dat een functie verdwijnt. Daarnaast komen er nieuwe functies (blauw) waarop medewerkers kunnen solliciteren.

Een medewerker laat weten benieuwd te zijn naar het aanbod. “Als dat interessant is, ga ik zeker reageren.” Voor haar is niet alles in beton gegoten, al is nog niet duidelijk hoe een en ander gaat uitpakken. "Ik vind het ook leuk om mee te bewegen in de transitie. Als er nieuwe of andere werkzaamheden komen, sta ik daar zeker voor open.”

Lange tijdslijn
Toch lijkt vooral de lange tijdslijn voor spanning te zorgen. De reorganisatie wordt uitgesmeerd over meerdere jaren, met eerst een zogenoemd matchingsjaar en daarna een plaatsingsjaar. “Deze aanpak verrast mij wel”, aldus een andere medewerker van de centrale dienst. “Aan de ene kant vind ik het eerlijk: het biedt kansen en ruimte voor iedereen. Aan de andere kant betekent het een heel lange periode van onzekerheid.”

Ook Geoffrey Snippe, teamleider in Venlo met een aflopend tijdelijk contract en wiens functie verdwijnt in de nieuwe structuur, ziet die spanning bij zijn teamleden. “Mensen snappen dat de dienst moet krimpen”, zegt hij. “Maar iedereen wil nu wel weten waar hij aan toe is.” Volgens Snippe begint de lange aanlooptijd inmiddels zijn tol te eisen. “Je hebt kans op een lek van talent. Mensen zijn verandermoe en gaan om zich heen kijken.”

Als het om zijn eigen portemonnee zou gaan, zou Snippe de pleister er heel snel vanaf trekken. Maar Fontys is een sociale organisatie die er echt de tijd voor wil nemen, constateert hij. “Wat dat betreft wordt het allemaal goed geregeld, en al helemaal als je een vast contract hebt. Dan heb je de tijd om na te denken over wat je wel of niet zou willen. Daarover kun je eigenlijk niets verkeerds zeggen. "

Menselijk
Ook andere medewerkers die Bron sprak, spreken over uitgebreide informatiebijeenkomsten, procesworkshops en een sociaal plan waarin medewerkers tijd krijgen om ander werk te vinden, binnen of buiten Fontys. “Het wordt heel zorgvuldig gedaan”, zegt een medewerker. “Heel menselijk ook. Maar dat betekent dus ook dat het langer duurt voordat er duidelijkheid is."

Sommigen blijven voornamelijk nuchter: “Ik probeer er niet te veel mee bezig te zijn tot het moment dat ik weet wat het voor mij gaat betekenen. Natuurlijk voel ik de onrust in de organisatie en in mezelf, maar ik probeer er niet te veel naar te handelen. Als ik straks weet hoe ik ervoor sta, kan ik pas echt in de actiestand. Ik hoop natuurlijk dat er een kans ontstaat voor mij, al kan ik die nu nog niet zien.”

Meerdere medewerkers werkten mee aan dit artikel op voorwaarde van anonimiteit. Hun namen zijn bekend bij de redactie.

Mirjam Brussée van de personeelsfractie kaartte het onderwerp donderdagavond in een vergadering met het bestuur aan: “Dat hier een account voor Defensie actief is, dat er plots kranten van Defensie in een gebouw liggen en dan die wervingsdag hier op onze eigen campus: is dit wat we willen? Hebben we daar eigenlijk wel een visie over? Wat is dan onze rol?”

Fontysvoorzitter Joep Houterman gaf aan dat het fenomeen van werkgevers die de kans krijgen om in contact te komen met studenten niet nieuw is. Dat gebeurt immers ook met andere ‘bedrijven’. En zoals cmr-lid Kors Perdijk terecht toevoegde: van alle werkgevers waar Fontys zaken mee doet, is Defensie dan nog degene met de meeste democratische controle en transparantie. 

“Het is allemaal nog erg in ontwikkeling. Het is echt niet zo dat Defensie hier zomaar komt binnenlopen. Maar de wereld verandert en wij moeten daar een antwoord op formuleren”, aldus Houterman.

‘Geen veilig gevoel’
Maar moet dat dan door militairen in uniform midden op de campus te laten werven, was de vraag. “In mijn masteropleiding zitten ook veel studenten die uit Iran afkomstig zijn. Die kregen nou niet bepaald een veilig gevoel toen ze die middag hier op de campus waren”, zei Zoë Lodewijkx van de studentenfractie.

Dezelfde gedachte leefde bij meer cmr-leden. Waarom op deze manier? ASML staat immers ook niet met een ‘single event’ midden op een campus. Dus moet je dat wel op deze manier doen?

Houterman: “Jullie brengen nu al vragen op waarvan ik denk: hé, daar moeten we iets mee.” Hij gaf aan dat er enige tijd geleden al iemand benoemd is binnen de organisatie die alles rond Defensie coördineert. En dat er “nu een clubje komt waarvan we ergens in mei een stuk verwachten over hoe doen we dit”. Want het bestuur wil dit inderdaad beter organiseren en er een of meer dialoogsessies over houden. “Dit onderwerp verdient de aandacht die het nodig heeft.”

Het bestuur had zelf al het voorstel ingetrokken over de fusie van de instituten Fontys Techniek en Logistiek (FTenL) en Fontys International Business Studies (FIBS) tot één instituut met een tweehoofdige directie in Venlo. Ook een voorstel voor een nieuwe bachelor Medische Technologie werd vooraf van de agenda gehaald. In beide gevallen omdat de materie toch eerst nog verder ‘verkend moet worden’. 

En na diverse kritische geluiden uit de raad werd donderdagavond ook de samenvoeging van de dienstverlening op het gebied van Business Intelligence & Data Analytics en Fontys Institutional Research van tafel gehaald. Die medewerkers zijn nu nog verspreid over meerdere diensten, maar zouden een integraal team worden vallend onder O&O. 

Onduidelijk
Niet alle betrokkenen waren vooraf goed ingelicht, het proces is niet goed gelopen en de leden van de cmr hadden wel erg weinig tijd gekregen om zich in de materie te verdiepen, zo klonk het over dit fusievoorstel. Kors Perdijk, lid van de personeelsfractie: “In de adviezen van de betrokken dmr's wordt gesteld dat niet duidelijk is wat deze fusie nu precies oplost. Dus ik ben er niet van overtuigd dat dit een goed plan is. Ik vind dat het terug moet naar de stakeholders.”

“Dit is wéér zo'n dossier waarin het voortraject niet goed is doorlopen", klonk het ook uit dezelfde personeelsfractie. "Er moeten toch echt eerst nog gesprekken worden gevoerd met de actoren die het straks moeten doen. Ik vraag me echt af wat er nodig is om directeuren zo ver te krijgen dat dit wel beter gaat.”

Bestuurslid Arian Steenbruggen: “Er gaat hier ook wel eens iets mis. Waar gehakt wordt, vallen spaanders. En dit is inderdaad zo'n plek.” Het college van bestuur trok daarop het voorstel in.

Harp
Ook over HARP, de reorganisatie en centralisatie van de diensten, maakt de cmr zich zorgen. Uit gesprekken die de raad voerde met de dienstmedezeggenschap (dmr) van Marketing, Communicatie en PR kwam naar voren dat het daar nog niet heel erg soepel loopt. “Er komt nu een voorstel met een heel strak stappenplan. Daar voelt de dmr een hele grote druk bij.”

Niet alleen dat. Volgens de formele afspraken mag een dmr juridisch advies inwinnen als iets onafhankelijk getoetst moet worden. Maar volgens diezelfde afspraken zou het inwinnen van zo'n advies bij de directeur van de betreffende dienst moeten worden aangevraagd. “Dat is niet zo lekker. En de verwachting is wel dat de dmr dat juridisch advies wil inwinnen."

Bestuursvoorzitter Joep Houterman gaf toe dat dit geen ideale weg is en dat dit aangepast zal worden. En beaamde dat het HARP-proces bij MC&PR inderdaad nog niet heel soepel loopt. “Maar het is dan ook een complexe werkelijkheid bij die dienst.”

Er zijn wel meer complexe zaken, zo bleek ook bij het aankaarten van de samenwerking met Defensie. De afbouw van de toelagen is dan weer veel minder complex. Maar de cmr vroeg zich wel af waarom de toelages van maximaal 250 euro in drie maanden worden afgebouwd naar nul, waar toelages van meer dan 250 euro in zes maanden worden afgebouwd. Of het bestuur in elk geval wil zorgen dat er daarbij oog blijft voor het individu: iemand met een kleine toelage zou dat immers veel harder kunnen voelen dan iemand met een hoge toelage.

foto boven: de cmr in de huidige samenstelling

De uitslag van de jongste verkiezingen, die eerder deze maand werden gehouden, werd donderdag officieel bekendgemaakt (zie kader onderin). De cmr in deze nieuwe samenstelling komt in juli voor het eerst bij elkaar en treedt officieel aan na de zomer. 

Goed nieuws was dat zich naast 27 medewerkers toch ook weer 28 studenten verkiesbaar hadden gesteld. Minder goed nieuws is dat het aantal mensen dat een stem uitbracht weer lager was. Slechts 3 procent van alle studenten bracht een stem uit en 39 procent van alle medewerkers. Twee jaar geleden was dit nog respectievelijk 4 en 43 procent.

Opkomst
De raad sprak donderdagavond tijdens een openbare vergadering met het bestuur haar zorgen uit over die opkomst. Leden van de studentenfractie vroegen zich af hoe er meer animo onder studenten kan worden gekweekt. De ‘medezeggenschap on Tour’ (foto bovenin) en een wervend filmpje maken kennelijk het verschil niet.

Verschillende studentkandidaten hebben hun hele vriendkring binnen Fontys opgetrommeld om te gaan stemmen en als je al die stemmen eraf haalt, houd je nog amper iets over, zo werd verontrust door studentleden van de huidige cmr geconstateerd.

Scheidend voorzitter van de personeelsfractie Rosemarie Moonen sprak een andere zorg uit. “Niemand van de diensten had zich verkiesbaar gesteld. Dat betekent dat we dus straks een centrale medezeggenschapsraad hebben waarin dertig procent van al het personeel niet is vertegenwoordigd.”

Snelle groei knelt in sectoren als onderwijs en gezondheidszorg, ruimte is schaars en niet iedereen is in gelijke mate deelnemer. Maar de dynamiek en de bovengemiddelde groei, samen met de steun van de overheid, bieden ook een geweldige kans voor een sterke, stabiele en vitale regio. Juist daarom moeten we ons blijven afvragen wat voor regio we willen zijn, en voor wie.

Spanningsveld
In dat spanningsveld wil ik graag de rol van Fontys duiden, zoals uitgewerkt in onze strategie Fontys for Society 2030.  Als belangrijke speler in de talentpijler van het Beethoven-programma leidt Fontys professionals op voor ASML, haar toeleveringsketen en andere semiconbedrijven. Er wordt actief gewerkt aan de verdere ontwikkeling van het opleidingsportfolio op associate degree-, bachelor- en masterniveau. 

Daarnaast zet Fontys in op het verbeteren van de instroom, doorstroom en uitstroom van studenten. Ook wordt een Leven Lang Ontwikkelen-aanbod uitgewerkt voor de semiconsector, onder het gezamenlijke merk Brainport Academy.

Technisch talent is een zeer belangrijke randvoorwaarde voor de groei van de maakbedrijven in de Brainportregio, maar het is niet voldoende. Voor duurzame ontwikkeling is ook behoefte aan talent en kennis uit andere disciplines, zoals finance, marketing, communicatie, recht en human resource management.

Verbreding
Een regio kan niet floreren als slechts één sector dominant is, hoe succesvol die ook is. Brainport Development heeft onlangs een verkenning uitgevoerd naar de diversificatie van de regio. Alleen afhankelijk zijn van de ontwikkeling van ASML en semicon (nu ongeveer 25 procent van de toegevoegde waarde, met een verwachte groei naar 35 procent) is op langere termijn risicovol.

De regio onderscheidt zich technologisch in micro- en nanotechnologie, systems engineering, geïntegreerde fotonica en geavanceerde productietechnologieën, met daarnaast groeiende aandacht en kansen voor AI en quantumtechnologie. Deze sterke basis stelt de regio in staat om niet alleen de semiconmarkt verder te ontwikkelen, maar ook door te groeien in domeinen zoals energiesystemen, defensie, medtech en slimme mobiliteit. 
Dit biedt volop kansen voor Fontys om, vanuit de aanwezige kennis en kunde, actief bij te dragen aan de verdere diversificatie van de regio.

Onderzoek en leefbaarheid
De rol van Fontys reikt verder dan onze traditionele en meest zichtbare rol als ‘leverancier’ van talent. Vanuit ons praktijkgericht onderzoek, onze tweede wettelijke taak, werken we veel samen met het bedrijfsleven en spelen we steeds beter in op de vraag naar snel toepasbare oplossingen. 

Samenwerking met partners zoals TU/e, TNO en het bedrijfsleven is hierin cruciaal en groeit gestaag. We willen deze samenwerking verder uitbouwen, zowel in omvang als in zichtbaarheid. Niet om onszelf belangrijk te maken, maar omdat daardoor innovatie en valorisatie sneller en beter gaan.

Minstens zo belangrijk is de leefbaarheid van de regio. Brainport kan zich alleen een kennisregio van wereldformaat noemen als ook voorzieningen zoals onderwijs, kinderopvang, medische en sociale zorg, mobiliteit, cultuur, sport en media gelijke tred houden. Dat doet een enorm beroep op Fontys en onze partners om juist voor deze sectoren talent op te leiden. 

Leefbaarheid heeft bovendien een fysieke dimensie: voldoende woningen, goed ingericht publieke ruimtes en een omgeving waarin mensen zich thuis voelen. Dit komt allemaal terug in onze opleidingen en ons onderzoek.  

Meedoen
Daarmee raken we aan de kern van de schaalsprong: meedoen. De schaalsprong slaagt pas echt als er sprake is van evenwichtige groei, waarbij zoveel mogelijk mensen deelnemen aan initiatieven zoals Brainport voor Elkaar. Daarin werken sociaal betrokken werkgevers samen aan een inclusieve regio waarin iedereen meetelt en kansen krijgt. Dit laat zien dat het besef over dat genoemde evenwicht groeit.

Kunnen we dan al tevreden achteroverleunen? Integendeel. Juist nu moeten we ons blijven afvragen: kan het beter, kan het inclusiever, kan het duurzamer? Alleen door continu te evalueren en samen te werken, maken we de impact die nodig is.

Geen optelsom
De kracht van Fontys ligt in onze breedte. Met onderwijs én praktijkgericht onderzoek dragen we bij aan sectoren die verder reiken dan technologie en economische ontwikkeling. Met ons opleidingsaanbod en onze onderzoeksgroepen spelen we in op maatschappelijke vraagstukken en leveren we ook een actieve bijdrage aan leefbaarheid en sociale inclusie, essentiële randvoorwaarden voor een geslaagde schaalsprong.

De schaalsprong is dus geen optelsom van economische cijfers, maar een gezamenlijke opgave. Medewerkers en studenten van Fontys vormen daarin een onmisbare schakel. Niet alleen door wat zij weten en kunnen, maar vooral door hun nieuwsgierigheid, kritische reflectie en de wil om samen te werken aan een regio waarin groei en welzijn hand in hand moeten gaan.

Joep Houterman is voorzitter van het college van bestuur van Fontys.

Letschert is nu vijf weken minister van Onderwijs namens D66 in een minderheidskabinet met CDA en VVD, dat ze bovendien heeft helpen smeden. Ze was de informateur die de onderhandelingen in goede banen leidde. Ze is dus een minister met geld, zegt ze zelf, al moet ze over de besteding nog onderhandelen. De coalitie heeft geen meerderheid, dus wat haar plannen ook zijn, steun van de Tweede Kamer (en daarna de Eerste Kamer) is niet vanzelfsprekend.

Een minister met geld. Is dat een opluchting?
Letschert: “Zeker! Als je kijkt wat de bezuinigingen hebben gedaan binnen het onderwijs en onderzoek… Ik merk bij het mbo, hbo en wo veel enthousiasme om met elkaar te kijken hoe we dat geld goed kunnen besteden.” 

Ze wil graag stabiliteit en rust brengen, vertelt ze. “De afgelopen regeerperiodes zijn er veel wisselingen geweest en dat heeft ook op het gebied van beleid en strategie steeds nieuwe dingen gebracht. En goed, je weet natuurlijk nooit hoelang ik blijf zitten, maar ik hoop vier jaar. Daar gaan we voor.”

Basisbeurs
Een van de grote onderwerpen in het hoger onderwijs is de stress onder studenten. Wat kan de politiek doen om die te verminderen?
“We gaan de basisbeurs voor uitwonende studenten wat omhoog doen, dus dat geeft wat rust. Financiële stress helpt niet voor je mentale welzijn.”

Dat gaat om een paar tientjes per maand, toch?
“Ja, maar voor een student is dat toch best een substantieel bedrag. Het gaat richting de vijftig euro, dus ik weet niet of dat nou ‘een paar tientjes’ is.” 

En verder?
“Het is ook belangrijk dat universiteiten blijven investeren in allerlei programma's rondom studentenwelzijn. Die kwamen onder druk te staan door die bezuinigingen, want dan gaat het geld toch als eerste naar het onderwijs en onderzoek zelf. De extra middelen van dit kabinet geven het onderwijs weer net een beetje meer vlees op de botten om de programma’s rond sociale veiligheid en mentaal welzijn te kunnen voortzetten.”

Studieadvies
Eerstejaarsstudenten krijgen ook stress van het bindend studieadvies. Nieuw onderzoek zet grote vraagtekens bij het nut van het bsa. Gaat u de regels aanpassen?
“Uiteindelijk is het aan de onderwijsinstellingen zelf om te kijken wat ze kunnen doen voor het studiesucces, maar ik ga het onderzoek uiteraard wel goed lezen met de vraag: wat doet het bsa precies en vergt dit onderzoek een nieuwe discussie binnen de sector?”

Maar het onderzoek komt niet uit de lucht vallen en uw voorgangers wilden er graag iets aan veranderen. Ligt het bij u niet op tafel?
“Het onderwerp staat niet in het coalitieakkoord, dus als ik daar iets mee zou gaan doen, zou dat om een gesprek met de coalitie vragen en uiteraard ook met de Tweede Kamer. Maar ik ben vooral benieuwd hoe de sector zelf naar zo’n onderzoek kijkt. Is het bsa de juiste manier om studenten te adviseren en tot ontplooiing te brengen? Die verantwoordelijkheid ligt daar. Het is niet alleen maar aan de politiek.”

Hoe ging die afweging in Maastricht toen u daar bestuurder was?
“Dat verschilde per opleiding en per vakgebied en soms ook per decaan die daar de eindverantwoordelijkheid had. Maar nu ben ik geen universiteitsbestuurder meer.”

Krimp
De bezuinigingen aan universiteiten en hogescholen komen niet alleen door maatregelen van het vorige kabinet, maar ook door de krimp van het aantal studenten. Ook uit het buitenland kwamen minder studenten hierheen. Het nieuwe kabinet wil weer meer ruimte bieden aan Engelstalig onderwijs.

Gaat u weer internationale studenten naar Nederland halen?
“Naar Nederland halen klinkt zo instrumenteel, maar dit kabinet wil in elk geval kijken naar een ‘gerichte talentstrategie’. We willen een positieve agenda neerzetten en tegelijkertijd ook recht doen aan de knelpunten die universiteiten en hogescholen in bepaalde steden ervaren. De instellingen willen graag zelf de regie kunnen voeren. Daarover ga ik met hen praten.”

Als u vertrouwt op ‘zelfregie’ van het hoger onderwijs, wat is dan de rol van de politiek? Wat is de koers die u als minister uitzet?
“Dat kan ik nog niet delen. Maar ik geef de instellingen graag vertrouwen. Ze hebben jarenlang gevraagd om bepaalde maatregelen van de politiek, zodat ze de internationalisering in goede banen konden leiden. Ze wilden bijvoorbeeld binnen opleidingen een numerus fixus op Engelstalige trajecten kunnen zetten. Die mogelijkheid staat inmiddels in de wet, dus zij kunnen dat stuur nu gaan gebruiken.”

Werkdruk
Vertrouwen kan toch niet alles oplossen? Neem de werkdruk onder docenten en onderzoekers. Als bestuurders dat konden oplossen, dan hadden ze het toch al wel gedaan?
“Bij die werkdruk moet je de effecten van de bezuinigingen niet uitvlakken. En de heftige crisis van de coronapandemie heeft ook wel echt iets gedaan met die instellingen. Ik vind dat ze zich daar heel goed doorheen hebben geslagen. Nu komt er een periode van hopelijk vier jaar met een stabiel kabinet, dat weer extra geld in die sector wil stoppen om een zekere rust en stabiliteit te creëren. Dat is ook met het oogmerk om iets tegen die werkdruk te doen.”

Eigenlijk wilde D66 veel meer geld, hè? 
“Altijd!”

Is die 1,5 miljard wel genoeg om de problemen aan te pakken?
“Je moet realistisch zijn. Als je kijkt naar de uitdagingen waar dit land voor staat en wat we bijvoorbeeld vragen van de zorg en de sociale zekerheid, dan ben ik op dit moment gewoon heel blij dat wij binnen deze coalitie 1,5 miljard aan middelen voor het onderwijs hebben gekregen. Dat is een heel positief signaal. En ja, dan kan je zeggen: het is niet genoeg. Maar kijk ook naar de hele samenleving, naar de hervormingen in de zorg en sociale zekerheid. Dan denk ik dat we in het onderwijs heel tevreden kunnen zijn.”

_{foto's Letschert: Trajectum/Kees Rutten}

Dit jaar hebben zich 28 studenten en 27 medewerkers kandidaat gesteld. Er hebben zich dit keer meer studenten maar minder medewerkers kandidaat gesteld dan twee jaar geleden. Van alle kandidaten zijn er vijftien die momenteel al in de raad zitten en zich opnieuw verkiesbaar hebben gesteld. 

De verkiezingen zijn naar voren gehaald zodat inzet en de combinatie met andere werkzaamheden voor gekozen leden beter te plannen is. De cmr telt in totaal 22 ‘zetels’, eerlijk verdeeld onder de twee fracties: studenten en medewerkers. 

De raad buigt zich, anders dan de medezeggenschapsraden bij instituten en diensten, over allerlei kwesties die heel Fontys aangaan. Zij komt periodiek bijeen om per fractie, onderling en met het college van bestuur te praten. Denk aan financiën - waar besteden we hoeveel aan - de kwaliteit en richting van het onderwijs, reorganisaties en andere bestuurlijke kwesties die studenten en/of medewerkers aangaan. 

De cmr heeft geen beslissingsbevoegdheid, die ligt uiteindelijk bij het bestuur. Maar het kan wel richting geven en bijsturen op beleidskwesties en het bestuur kan een advies van de cmr niet zo maar achteloos naast zich neerleggen. 

Op de webpagina van de verkiezingen kunnen studenten en medewerkers zien wie de kandidaten zijn en waar zij elk voor staan. Een stem uitbrengen kan tot 15 april. De uitslag wordt op uiterlijk 22 april bekendgemaakt. 

“Ik wist vorig jaar: ik word vijftig, als ik nog een keer iets anders wil gaan doen, is dit het moment. En ik wilde heel graag iets doen dat meer betekenisvol is voor de maatschappij. Ik heb met een aantal bestuurders uit het beroepsonderwijs gesproken of die wereld iets voor mij zou zijn. Toen kwam ineens deze vacature voorbij. Een heel bijzondere, want ook precies met de expertises waar ik over beschik.”

De keuze van Fontys viel uiteindelijk ook op Zuidema als opvolger voor Frans Möhring. “Echt een groot cadeau. Om vanuit een commerciële, financiële rol in deze baan te mogen belanden. Ook nog eens in Eindhoven, waar ik al 26 jaar woon, en bij een instelling waar mijn hele familie zo’n beetje heeft gestudeerd. Tot nu toe bevalt het me ook super.”

Een makkelijke baan is het echter niet, en zal het gezien alle ontwikkelingen binnen en buiten Fontys ook niet snel worden. Dat geeft Zuidema ook toe. “Aan de ene kant wil en moet je heel erg investeren om je beloftes aan de studenten na te komen. Dat doe je in talentgericht onderwijs, in huisvesting, AI, automatisering. Aan de andere kant moet je financieel meelopen met het aantal studenten dat we hebben en daardoor dus bezuinigen op de formatie.”

Moeilijk? Zuidema zegt juist die dynamiek heel gaaf te vinden. “Met HARP wordt de kwaliteit van de bedrijfsvoering hoger. We gaan van decentraal naar centraal. Maar ook weer niet overal. Daar moeten we een nieuwe balans in vinden.”

Cultuur
Afkomstig uit een zakelijke, commerciële wereld moet het voor Zuidema soms toch ook wel flink wennen zijn. “Het is een andere cultuur inderdaad. Maar ik zie bij iedereen hier de passie en betrokkenheid om de student verder te helpen.”

“Waar we alleen niet zo goed in zijn is het elkaar aanspreken op dingen die beter kunnen. De Fontyscultuur is heel erg van de inspanningsverplichting. Minder van de resultaatverplichting. Dat mag wel wat zakelijker.”

Nu we het over zakelijk hebben: hoe trof hij, de man die als partner bij Deloitte Accountants jarenlang verantwoordelijk was voor de publieke sectorpraktijk in Eindhoven en Arnhem, de financiële huishouding van Fontys aan bij zijn komst hier? “Die is heel goed. Er zijn nauwelijks schulden. De nieuwbouw op Rachelsmolen is vrijwel geheel met eigen middelen betaald. Wat dat betreft voldoen we prima aan ons eigen motto: wendbaar en weerbaar voor de toekomst.”

Een toekomst die veelbelovend is als het gaat om de schaalsprong van Brainport. En die tegelijkertijd toch ook heel ongewis is. Het is sturen in de mist voor Zuidema en zijn twee collega’s in het college van bestuur - iets dat voor alle bestuurders in het hoger onderwijs opgaat. Door wat er in de wereld gebeurt, wat de impact van AI is en vooral: wat al dit soort invloeden voor effect hebben op potentiële studenten.

“We hebben geen glazen bol. Studenten laten zich niet sturen in hun keuzes. We weten dus niet hoe we er in 2030 voorstaan. Toch zeker als je het per instituut bekijkt. Een wat verder weg gelegen toekomst is heel moeilijk te voorspellen.”

Netwerk
Zuidema zelf lijkt vooral positief te kijken naar die toekomst. Vanwege Brainport, vanwege het feit dat het nieuwe kabinet niet zo van de hindernissen is als het gaat om internationale werving. En ook omdat hij een breed netwerk heeft dat hem nu goed van pas komt. “Ik heb veel voor de gemeente gewerkt, en dat is heel helpend. Ik probeer bij zoveel mogelijk gremia aan tafel te zitten. Heb bijvoorbeeld ook bijna wekelijks contact met mijn counterpart bij de TU/e.”

Ook al omdat er in die andere portefeuille van Zuidema, huisvesting en vastgoed, nog het nodige gaat gebeuren dat de TU/e en Fontys allebei aangaat. Beide instellingen zetten de komende jaren gezamenlijk de schouders onder de bouw van studentenwoningen. Zoals bekend onderzoekt Fontys of het mogelijk is om 350 studenten te huisvesten op de hoek van de campus. Maar er is meer.

“Door de komst van de dependance van het Rijksmuseum gaat het deel van de Kennedylaan (de weg tussen de Fontyscampus en de TU/e-campus) tussen Fontys en het station op de schop. Nou, this is the moment… Mijn  ideaalbeeld is dat er een soort esplanade komt, met een parkachtige verbinding tussen de twee campussen. We zijn daar nu samen een visie over aan het ontwikkelen.”

Dinsdagavond stemde de Eindhovense gemeenteraad in met de aanpassing van het omgevingsplan voor Brainport Industries Campus. Daar begint ASML dit najaar aan de bouw van een tweede complex, BIC2, waar uiteindelijk 20.000 mensen komen te werken.

Over anderhalf jaar zouden de eerste 5.000 medewerkers er al aan de slag kunnen. En het zijn natuurlijk niet alleen die 20.000 extra ASML-banen: bij de toeleverende bedrijven, zo is de verwachting, ontstaan nog eens minstens 50.000 extra banen.

“Het is een enorme en prachtige ontwikkeling en we moeten ASML absoluut koesteren. Dit besluit maakt heel duidelijk dat de zogenaamde schaalsprong en project Beethoven dus heel concreet zijn, met 100.000 woningen en 100.000 banen erbij”, stelt Cees-Jan Pen, lector Duurzame Stedelijke Transformatie bij Fontys.

Tegelijkertijd maakt hij, zoals ook anderen, zich wel zorgen. “Want er is in de plannen weinig gedaan met de leefomgeving. De zorgen daarover worden erkend en er wordt ook over gepraat. Maar dat is wel een beetje laat. We zijn niet in staat gebleken om àlle aspecten van zo’n enorme groei mee te nemen.”

“Iedereen zal meteen denken aan woningbouw en mobiliteit, maar daar was en is al veel aandacht voor. Het zijn vooral de sociale voorzieningen – gezondheidszorg, een inclusieve leefomgeving – die in de plannen te weinig voorkomen.”

Meepraten
Dat is ook waar de enorme kans voor Fontys ligt. Want precies daarover heeft de hogeschool veel expertise in huis. “Als kennisinstituut moeten we onszelf daar dus veel meer over laten horen. We moeten meepraten. Niet alleen over aantallen en onderwijs, maar ook over onderzoek. Want neem bijvoorbeeld ook de vraag naar energie. Of beter: kringloopenergie. Het gesprek daarover moeten Fontys en de TU/e actief aangaan met betrokken partijen.”

Fontys for Society dus, in alle opzichten. Of het nu gaat om onderwijs (scholing, omscholing, bijscholing, maar ook het opleiden van leerkrachten voor de nieuwe scholen die er ongetwijfeld gaan komen), om gezondheidszorg (tienduizenden mensen erbij die zorg behoeven), mobiliteit, techniek of sociale voorzieningen.

Nu is het niet zo dat er voor de sociale infrastructuur helemaal geen bewustzijn bestaat. Pen: “Ik hoorde wethouder Steenbakkers deze week op de radio gelukkig meer aandacht vragen voor die voorzieningen. Omdat de gemeente of regio dit nooit alleen kan dragen: het rijk zal daar met middelen in moet bijspringen.”

Beethoven
Maar zal Den Haag niet zeggen: dat is nu waarom we met Operatie Beethoven 2,5 miljard beschikbaar hebben gesteld voor de Brainportregio? Voor talentontwikkeling, het bouwen van huizen en het aanleggen van infrastructuur. 

“Daar zit juist precies het probleem. Beethoven bestaat uit al gelabelde potjes, en die verkokering van bekostigingsstromen wreekt zich nu. De sociale infrastructuur is daar nauwelijks in meegenomen. Reken maar dat er nu bij de nieuwe minister van Sociale Zaken Vijlbrief zal worden aangeklopt.”

Dat dit nog niet gebeurd is, heeft nu al gevolgen. De weerstand in de regio groeit tegen die enorme boost van de tech-sector. Gemeenten zoals Eersel hebben al aangegeven niet mee te willen werken aan het verzoek om nog veel meer nieuwe woningen te bouwen.

“Dat gemeenten en bewoners in de regio zeggen: ja, doei. Dat valt wel te begrijpen. Doordat de leefomgeving niet in de plannen is meegenomen, organiseer je juist extra weerstand. En je creëert een tegenstelling tussen kenniswerkers en de rest. Dit vraagt dus om een overkoepelend verhaal. Maar wie pakt daarin de regie?”

Denk Groter
De oplossing: denk groter. Een oud Fontysthema dus, dat hier volgens Pen asbolute noodzaak is. “Er moet echt op een fysiek groter niveau worden gedacht. Als je het hebt over 100.000 extra banen en woningen, en dat is de realiteit, dan is de vraag: hoe dan? En waar dan? Het antwoord: door het breder te trekken. Door heel Zuidoost-Nederland hierin te betrekken. Van Tilburg tot en met Limburg. En ja, wie weet zelfs ook West-Brabant nog.”

Dan gaat het dus over woningen en mobiliteit. In Eindhoven wordt al flink bijgebouwd en komen er duizenden woningen bij in de komende jaren. Die gemeente timmert ook aan de weg qua mobiliteit, met onder meer een nieuw busstation en een concreet plan voor leenfietsen en -scooters. De snelweg naar Tilburg gaat verbreed worden. En er wordt achter de schermen gesproken over een lightrail of treinverbinding naar ASML en de nieuwe campus bij de luchthaven.

“Over die Brainportlijn wordt gesproken. Net als over het hogesnelheidsfietspad, het beschikbaar stellen van 1.000 deelfietsen door ASML. Maar er mag nog wel een stap gezet worden. En ook voor een NS wordt het dan nu wel echt concreet.”

En de luchthaven? Los van vakantievierders, die voor een groot deel ook van veel verderaf komen, zijn er niet heel veel mensen die de handen op elkaar krijgen voor een uitbreiding van de luchthaven of het aantal vluchten. Terwijl er wel veel meer mensen in deze regio komen te wonen.

Pen: “Op zijn minst moet er nagedacht worden over wat je met die luchthaven wil. Wat is nuttiger, wat niet? Ik pleit voor een krimpdebat over dat vliegveld. Want niet alles kan overal en we moeten kritisch kijken of alle vakantievluchten wel hier moeten. De toegevoegde waarde daarvan is te beperkt en leefomgeving staat al onder druk.” 

Prettige omgeving
Hoe belangrijk ook, de schaalsprong gaat over meer dan wonen en vervoer. Alle mensen, de huidige bewoners van de Brainportregio én de nieuwkomers, willen bovendien ook een prettige werk- en woonomgeving. “In de opzet voor die nieuwe BIC-campus is er wel rekening mee gehouden: er komt daar voldoende groen en natuur omheen. Maar zo moet er naar de hele regio worden gekeken. Je moet niet alles willen volbouwen met woningen. Je moet de groene ruimtes behouden en het landschap de ruimte geven. Zorgen dat mensen het fijn vinden om daar te wonen en te werken. Daar is nog te weinig aandacht voor."

“Ook geven de plannen nog geen antwoord op de vraag waar alle toeleverende banen rond ASML zich moeten vestigen. Over ruimte voor werken gaat het nauwelijks en zeker niet over extra mensen en middelen om de kwaliteit van veel werklocaties te verbeteren. Deze zijn veel te grijs, hebben te weinig groen en kwaliteit en zijn niet bepaald aantrekkelijk voor werknemers.”

Gezondheid
En dan zijn er de broodnodige basisvoorzieningen. Zo wenst iedereen goede gezondheidsvoorzieningen, liefst om de hoek en zonder eeuwige wachtlijsten. Janienke Sturm, lector Mens en Technologie en leading lector van het Fontys Centre of Expertise Health, weet daar alles van.

“Er is directe impact op de gezondheid van mensen met deze uitbreiding. Omdat de zorgvraag - bij huisartsen, jeugdzorg, ziekenhuizen – toeneemt in een toch al overbelaste sector”, aldus Sturm. “Dat zorgt voor langere wachttijden en nog meer druk op en uitval van zorgpersoneel. En er is ook indirecte impact op gezondheid door de veranderende fysieke en sociale leefomgeving: meer bebouwing, meer verkeer, duurdere woningen, veel expats.”

“Voor ons Centre of Expertise Health, en ook voor de ‘inclusive society’, is een belangrijk vraagstuk hoe je onder deze omstandigheden eerlijke kansen op gezond leven en meedoen behoudt.”

Circulair
Er zijn heel veel nieuwe werknemers nodig en de meeste zullen uit het buitenland komen. Die hebben wellicht ook scholing nodig. En de kinderen van de nieuwe werknemers hebben dat zeker. Alleen al daarom heeft de uitbreiding van Brainport Industries Campus ook gevolgen voor Fontys als onderwijs- en onderzoeksinstelling. 

En dan hebben we het nog niet eens gehad over waar die enorme uitbreiding van banen vandaan komt: uit de hightech-hoek. Waar niet alleen de TU/e maar ook Fontys de nodige kennis en expertise over in huis heeft. Zo stelt Teade Punter, lector High Tech Embedded Software (HTES) en docent ICT en Technologie bij Fontys: “Voor ons betekent deze uitbreiding met een nieuwe campus dat we verwachten meer aan re-manufacturing in hightech systemen te gaan doen.”

“We draaien al zogenoemde CBPS hiervoor: circular business program semi-con. De focus van Fontys ligt daarbij op circular data (met AI en digitaal product paspoort), triage (het beoordelen van de kwaliteit van producten in een retourstroom) en het bepalen van business value.”

Naast HTES zal ook het Centre of Expertise Sustainable and Circular Transitions flink aan de bak kunnen door de megagroei van Brainport. Door meer op te leiden maar ook door zich nog actiever in het maatschappelijke debat te mengen. 

Genoeg werk aan de winkel. In de gemeente, bij de provincie, bij de NS, in heel Zuidoost-Nederland. En zeker ook bij Fontys dus.

Rianne Letschert, de komende minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, maakte pijlsnel carrière in de academische wereld en werd universiteitsbestuurder. Ze krijgt veel lof voor haar stijl. 

In december 2025 staat Rianne Letschert opeens in de schijnwerpers van de landelijke politiek. Ze gaat als informateur de coalitieonderhandelingen tussen D66, CDA en VVD leiden. Ze kreeg dit verzoek toen ze in de auto zat, vertelt ze in de persconferentie waarin ze zich voorstelt aan de journalisten. “Ik reed net niet tegen de vangrail aan.” Ze vond de opdracht eervol, maar ook spannend.

Een van de Haagse journalisten vraagt naar haar stijl: hoe zou ze haar werkwijze zelf omschrijven? Letschert antwoordt: “Scherp op de inhoud, niet op de persoon. En warm op de relatie.” Het klinkt misschien afgezaagd, maar anderen zeggen dat het klopt.

Gevraagd naar hoe hij Letschert als collega-voorzitter heeft leren kennen, zegt Fontysvoorzitter Joep Houterman: “Ik heb haar ervaren als een kundig bestuurder, ze weet waar ze het over heeft en wat ze wil bereiken. Ze is communicatief erg sterk en sociaal zeer vaardig. Ik denk dat deze kwaliteiten haar zeker gaan helpen om te slagen als minister, ervan uitgaand dat ze wel de tijd en de politieke ruimte krijgt.”

Victimologie
Rianne Letschert (1976) groeide op in het Brabantse Stiphout. Ze studeerde internationaal recht en ging daarna de wetenschap in. In 2005 promoveerde ze in Tilburg op de positie van minderheden in het internationaal recht. Daar werd ze in 2012 hoogleraar victimologie. Ze deed onder meer onderzoek naar slachtoffers van oorlogsgeweld.

In 2013 werd ze lid van De Jonge Akademie, een genootschap van relatief jonge topwetenschappers die de academische wereld willen verbeteren. Twee jaar later werd ze de voorzitter.

Eigenlijk zou ze in 2016 decaan van de Tilburgse rechtenfaculteit worden, als volgende stap in haar carrière, maar toen kwam het aanbod om rector magnificus te worden van de Universiteit Maastricht. Die kans liet ze niet lopen. Op haar 39ste werd ze de jongste vrouwelijke rector magnificus ooit. In 2021 schoof ze een stoeltje op en werd ze collegevoorzitter.

Vrije pers
Letschert is vriendelijk en attent, vertelt hoofdredacteur Wendy Degens van de Maastrichtse universiteitskrant Observant. “Een medewerker van de universiteit had haar moeder verloren. Letschert wist dat en op de eerstvolgende Moederdag stuurde ze een appje om haar sterkte te wensen.”

Bovendien heeft Letschert de vrije pers hoog in het vaandel. “We schrijven weleens kritische verhalen die ze niet prettig vindt”, zegt Degens. “Daar reageert ze soms op, maar het heeft nooit consequenties gehad. We kunnen gewoon de ‘waakhond’ zijn en ze blijft altijd bereid met ons te praten.”
Bij Univers, het Tilburgse universiteitsmagazine, had de redactie destijds dezelfde ervaring met de up and coming hoogleraar: makkelijk aanspreekbaar en vol begrip voor de rol en het werk van onafhankelijke hoger onderwijsmedia. 

Een voorbeeld uit Maastricht: Observant wilde graag een wekelijkse nieuwsbrief aan alle studenten en medewerkers versturen, maar kreeg dat bij eerdere voorzitters niet voor elkaar. Letschert vond het meteen goed, vertelt Degens. 

Als bestuurder schuwde ze de lobby niet. Degens: “Ze ging veel naar Den Haag om over internationalisering te praten. Daarvoor kreeg ze steun van de hele regio: burgemeesters, de provincie en andere onderwijsinstellingen. Ze heeft charme, maar ze is ook gewoon heel slim. Ze ziet dingen die ze wil aanpakken en koerst daarop.”

Betere academie
Bij De Jonge Akademie en later als bestuurder hield ze zich veel bezig met ‘erkennen en waarderen’, oftewel het ideaal dat de academische wereld meer moet zijn dan een wedstrijd wie de meeste artikelen in gezaghebbende tijdschriften weet te publiceren. Wetenschappers kunnen ook andere talenten hebben, bijvoorbeeld leidinggeven, lesgeven of kennis delen met de samenleving. Je zou verschillende carrièrepaden moeten kunnen kiezen.

Letschert zag in haar eigen vakgebied welke gevolgen het rigide tellen van wetenschappelijke publicaties had. Het schrijven van annotaties bij jurisprudentie werd nauwelijks nog op waarde geschat en was veranderd in een hobby, zei ze in 2015 op een bijeenkomst over evaluatiesystemen en carrières in de academische wereld.

Het probleem is dat discussies over het systeem vaak worden gevoerd door de winnaars van het systeem, stelde Letschert vast. Als wij eenmaal aan de knoppen zitten, zei ze tegen haar jonge collegawetenschappers, dan moeten we er iets aan doen.

Hoogleraar filosofie Jeroen de Ridder (Vrije Universiteit Amsterdam) kent haar nog uit die tijd, al kwam hij iets later bij De Jonge Akademie. Hij werd twee jaar na haar voorzitter. De Ridder: “Wat ik me vooral herinner is dat ze ontzettend aardig is. Je denkt misschien: bestuurders zijn ‘belangrijke’ mensen die met andere belangrijke mensen praten, maar zo was zij niet. Ze nam ruim de tijd om kennis te maken met nieuwe leden van De Jonge Akademie en de gesprekken waren altijd gezellig, onderhoudend en informatief.”

Ook toen ze weg was bij het genootschap en rector werd, wilde ze eens in de zoveel maanden een uurtje met hem bijpraten over de plannen en projecten van De Jonge Akademie. De Ridder: “Dat is toch bijzonder. Daar moet je als rector wel even je agenda voor vrijmaken.”

En Letschert liet haar idealen ook niet los. Eenmaal aan de ‘knoppen’ in Maastricht bleef ze vechten voor ‘erkennen en waarderen’. “Een vakgroep heeft gewoon verschillende typen mensen nodig, met talenten op het gebied van onderzoek, onderwijs, leiderschap en maatschappelijke impact”, legde ze in 2020 uit. “Een voetbalelftal heeft ook niet alleen maar spitsen of keepers.”

Hack
Heftige gebeurtenissen waren er genoeg in de afgelopen tien jaar aan de Universiteit Maastricht. Neem alleen al de gijzeling van de systemen door hackers. De universiteit zwichtte voor de chantage en betaalde losgeld in bitcoins. De schade zou anders te groot zijn, was de afweging. De bitcoins kwamen jaren later, dankzij politiewerk, weer naar de universiteit terug en bleken toen meer waard te zijn geworden.

En vergeet de coronacrisis niet. Onder haar leiding besloot de Universiteit Maastricht, als eerste in Nederland, om de spaarpot stuk te slaan. Letschert: “We moeten nu investeren en reserves vrijmaken. Die reserves zijn juist bedoeld voor tijden van crisis.”

Ook waren er, net als aan andere universiteiten, de afgelopen tijd veel protesten en bezettingen in Maastricht. Een bijeenkomst van een pro-Israëlische spreker werd verstoord door demonstranten en de universiteit besloot daarna om een andere bijeenkomst te schrappen vanwege veiligheidsoverwegingen. Het kwam haar op felle kritiek te staan.

Tegelijkertijd liet Letschert ook een gebouw ontruimen dat pro-Palestijnse demonstranten hadden bezet. Verder was ze lid van de taskforce antisemitismebestrijding die het kabinet-Schoof in het leven riep, mede vanwege de heftige protesten in het hoger onderwijs, die ervoor zorgden dat Joodse studenten en medewerkers zich soms niet meer veilig voelden.

Topvrouw en excuustruus
In de loop der jaren werd ze politiek actief en verbond ze zich aan D66. In 2018 smeedde ze in Maastricht een college van burgemeester en wethouders in onderhandelingen tussen partijen met zeer uiteenlopende visies: CDA, D66, VVD, GroenLinks, SP en de Seniorenpartij.

Ze steekt haar hoofd boven het maaiveld uit. In 2019 bijvoorbeeld werd ze verkozen tot topvrouw van het jaar en dat kwam niet uit de lucht vallen: ze was al vaker benaderd en accepteerde nu de nominatie. “Kijk, het is niet mijn ambitie in het leven om in de schijnwerpers te staan, maar nu dacht ik: ik doe het, ik kan zo laten zien wat ik kan”, zei ze tegen Observant. “Dan ben ik maar af en toe de excuustruus, maar wel in de hoop dat het beeld echt gaat kantelen: meer vrouwen in hoge functies en een andere toon in het debat over werkende vrouwen.”

Binnen D66 groeide de waardering voor haar stijl – in elk geval bij partijleider Rob Jetten. Ze zou al eerder zijn benaderd voor een post in het kabinet Rutte-IV, maar toen kwam het te vroeg. Ze sloeg het af. Maar het was geen geheim dat ze best minister zou willen worden. “Het ministerschap is een hondenbaan, geen erebaan”, zei Letschert afgelopen augustus in dagblad De Limburger. Toch was ze ertoe bereid: “Als iedereen de ingewikkelde banen aan zich voorbij laat gaan, dan komen we niet verder.”

Dus toen ze eenmaal informateur werd, kon iedereen wel raden dat ze namens D66 minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wilde worden. Vanaf vandaag kan ze laten zien of haar veelgeroemde stijl ook iets uithaalt in de gepolariseerde Haagse politiek.

Navraag door Delta leerde dat de werkwijze van de universiteit valt binnen een convenant tussen politie en TU. Amnesty International is kritisch: “Wie waarvoor demonstreert, zijn gevoelige persoonsgegevens die niet thuishoren in databanken.”

Delta kwam op het spoor van dit convenant door informatie uit een Woo-verzoek. De universiteit valt als overheidsinstantie onder de Wet open overheid. Bij dit verzoek ging het om mailwisselingen in opmaat naar de Delft Career Days 2024. Actiegroep End Fossiel had uit protest een bezetting aangekondigd op die dagen omdat er fossiele bedrijven zouden komen om studenten te werven. 

Uit de documenten, zo schrijft Delta, blijkt dat de TU hiervan op de hoogte was gesteld door de activisten en dat er met hen overleg was over een goed verloop van de demonstratie. Desondanks deelde de afdeling Integrale Veiligheid vijf dagen voor aanvang de namen van vijf End Fossil-leden met de politie. Of politie of justitie een van deze personen heeft vervolgd, is niet bekend. De politie wil daarover niets zeggen. 

‘Speelt niet bij ons’
Fontys, zo laat een woordvoerder van de hogeschool op vragen van Bron weten, geeft geen namen door aan de politie. “Sowieso hebben wij weinig tot geen demonstraties, op dit vlak (zoals bij TU Delft) speelt dit bij ons niet. Wij hebben geen convenant met de politie.”

Niettemin zijn bij Bron wel studenten en medewerkers bekend die in het verleden aan demonstraties en acties hebben meegedaan, al vonden die voor zover bekend nooit plaats op campussen van Fontys maar altijd daarbuiten. Wat als dit wel het geval zou zijn, hoe zou Fontys daar dan mee omgaan? “Als er aanleiding voor de politie is om persoonsgegevens op te vragen - voor de opsporing van strafbare feiten - dan kan dat nooit zonder een vordering van de Officier van Justitie. En dan is het bij wet geregeld dat hieraan gehoor moet worden gegeven.” 

Daar zijn volgens de woordvoerder wel voorwaarden aan verbonden. "De inbreuk op de privacy moet wel ‘noodzakelijk’ zijn voor het onderzoek. Het mag niet meer gegevens betreffen dan strikt noodzakelijk voor het doel.

De macht van big tech lijkt geen grenzen te kennen. Dat werd het afgelopen half jaar nog veel zorgwekkender nu die bedrijven (Google, Meta, Microsoft, Apple, Amazon) zich laten sturen door Donald Trump of Xi Yinping.

Rechters in Amerika die in de ban gedaan worden omdat ze iets beslissen dat een president niet behaagt. Hele bevolkingsgroepen – van asielzoekers tot LHBTQIA+’ers, van klimaatdemonstranten tot universiteiten – die worden ‘aangepakt’. Zelfs complete naties en territoria zien hun soevereiniteit bedreigd worden: denk aan Venezuela, Oekraïne, Groenland, Canada, Mexico en Taiwan.

Het heeft de digitale kwetsbaarheid van al bovenstaande maar ook van Europa blootgelegd. Niet voor niets wil de nieuwe regeringscoalitie grip krijgen op digitale autonomie en strategische afhankelijkheid in cloud, data en cruciale systemen afbouwen.

En het is geen ver-van-mijn-bed-show. Ook een onderwijsinstelling als Fontys heeft hier direct mee te maken. Wat kan de dienst I&T, die de digitale veiligheid van Fontys bewaakt, daar tegen doen? Waarom geen eigen datacenter, als Fontys of in samenwerking met andere hoger onderwijsinstellingen? Hoe kun je je weren tegen digitale vernieuwingen die verdacht of ronduit fout zijn?

Lastig
Thom Rutten is sinds dit collegejaar directeur van de dienst I&T. Hij heeft misschien wel de moeilijkste baan binnen Fontys gezien alle razendsnelle veranderingen die van buitenaf op de dienst afkomen. “Het is lastig. Ik herken al die vraagstukken wel, het zijn precies de zaken waar ook wij mee zitten bij de dienst."

"Waarbij die hele soevereiniteitsvraag wel relatief nieuw is; pas sinds kort is het een maatschappelijke discussie geworden. Probleem is: als je daar echt iets aan wilt doen, zul je afspraken moeten maken. Met BigTech zoals Microsoft. Maar je hebt ook te maken met vendor lock-in: als een grote partij kleinere partijen overneemt of wanneer er nog maar één aanbieder zou zijn voor bijvoorbeeld roostering. Ook dat beperkt dan onze soevereiniteit.”

Een andere factor is volgens Rutten de ‘exit strategie’: “Is het technisch, contractueel et cetera wel mogelijk om na afloop van een contractperiode weer in alle transparantie een keuze te maken of is overstappen, het maken van een andere keuze, niet te betalen of te organiseren? Dat is lastig voor ons als ‘kleine partij’. Op al die punten zijn we als dienst voortdurend in gesprek.”

Wel start Fontys nu binnen SURF-verband met een pilot Nextcloud, dat al getest wordt door academische ziekenhuizen en universiteiten. Maar alles dat wordt veranderd, vraagt meteen ook veel van de gebruikers. Van studenten en medewerkers dus. Rutten: “Wat we dan horen is dat het allemaal niet zo makkelijk en soepel meer is als dat ze gewend waren.”

Microsoft 
Fontys is, net als alle hoger onderwijsinstellingen in Nederland, zwaar afhankelijk van Microsoft: het besturingssysteem, maar ook Teams, Sharepoint, Pilot, enzovoorts. Meer dan 80 procent van alle digitale infrastructuur in het hoger onderwijs komt van Microsoft. Ter vergelijking: in Duitsland is dat slechts 15 procent.

Maar Nederland is een ‘handelsland’, en dat blijkt ook hier. Microsoft biedt namelijk zijn producten spotgoedkoop aan. Het bedrijf hoopt daarmee toekomstige klanten, de studenten dus, aan zich te binden. Rutten: “Nou, spotgoed is het niet. Geloof me, de rekeningen zijn hoog. Wel hebben ze voor veel zaken een oplossing, werken toepassingen goed samen en is het gebruikersgemak hoog. Allemaal zaken die wij graag willen.”

Losweken van Microsoft betekent een hogere kostprijs, lager gebruikersgemak en een spelletje Mikado van de buitencategorie. Want alles is niet zomaar uit elkaar te trekken en te vervangen. Meer soevereiniteit, meer autonomie is een duur en complex vraagstuk.

“Dit is ook precies waar binnen het hoger onderwijs, binnen SURF, de discussie over gaat. We zijn als Fontys te klein en moeten wel samenwerken. Op het gebied van cybersecurity werken we ook nauw samen met elkaar, onze buren van de TU/e zijn een belangrijke speler als het om veiligheid gaat.”

”Maar het speelt veel breder. Ook onder de chief information officers (ciso's) van Nederland is dit het grootste thema. Twee weken terug was onze eigen ciso Hub Gerats bij de lancering van de Cyber Hub. Op initiatief van de provincie zoeken de grootste Brabantse organisaties zoals ASML, gemeenten en het onderwijs elkaar op op het gebied van cybersecurity. Alles en iedereen is op dit moment bezig met dat soevereiniteitsvraagstuk.”

Afhankelijkheid
Begint het er dan niet mee dat Fontys net als jaren terug zijn eigen datacenter heeft? Dat alles op eigen servers draait? Dat die afhankelijkheid van big tech in elk geval op dat punt al minder wordt, en dat data letterlijk binnen de eigen Fontysmuren blijven?

Jos van Bijnen is security specialist bij Fontys I&T. “Ja, technisch gezien kun je zo weer een eigen datacenter opzetten. Dan heb je echter ook rekening te houden met de extra kosten die dat met zich mee brengt. Niet alleen aan onderhoud maar bijvoorbeeld ook wat een datacenter aan stroom consumeert. Bij elke vraag aan AI wordt er al gauw een paar honderd watt verbruikt. Doe dat maal het aantal studenten en we kunnen wel wat extra zonnepanelen gaan plaatsen op het dak van de campus.”

Helmut Grams, information security officer en directe collega van Van Bijnen: “Het is ook nog moeilijker geworden door de wetgeving voor security en AVG.  De big tech-giganten komen telkens weer met nieuwe tools die fantastisch werken. Maar die meteen ook overal inzitten. En niet zomaar vervangbaar zijn.”

“Dit werk is een speciale tak van sport. Doorlopend moeten we processen afstemmen om de beveiliging op orde te houden. We zijn nooit klaar. Al was het maar omdat hackers altijd wel weer iets nieuws verzinnen.”

AI en privacy
En AI is daarbij, alleen al als het gaat om die Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), een van de grootste hoofdpijndossiers.

Van Bijnen: “Het moeilijke is dat wij gebonden zijn aan de AVG-regels. Juist daardoor kunnen we ook niet controleren of er AVG-gegevens naar AI’s gaan. Het enige wat wij kunnen doen is zorgen dat de risico’s zo klein mogelijk zijn. Daarbij focussen we op de dingen die bij Fontys binnenkomen en die we niet vertrouwen. Zoals die twee malafide Chrome extensies waarover wij vorige week een waarschuwing hebben gedeeld.”

Grams: “Daar moeten we ons, in het hoger onderwijs, in Nederland, in heel Europa, nu dus ineens over beraden: hoe krijgen we een stukje digitale autonomie terug. De opkomst van AI en straks de quantumcomputer, want die komt er hoe dan ook, maken dat moeilijker.”

Vooral de quantumcomputer is weer een nieuwe grote bedreiging. Van Bijnen: “Die is zo krachtig, die kan straks alles kraken. En wat is je data nog waard als de encryptie niet meer deugt?”

Rutten geeft tot slot aan hoe lastig het is om de gulden middenweg te vinden. “Ik zeg niet dat we nu te weinig middelen hebben, want we hebben de boel hier bij de dienst echt wel stevig staan. Wel is er steeds meer data nodig om processen goed te laten verlopen. Dus de vraag is: hoeveel geld, moeite en personeel wil je inzetten voor het beperken van  digitale risico’s en het verbeteren van je autonomie?”

“Ik ben blij dat structureel 1,5 miljard extra beschikbaar is voor verschillende doelen in het onderwijs. Dat geld wordt onder meer gebruikt om al ingeboekte bezuinigingen terug te draaien. Zoals die op buitenlandse studenten, dat had ons nog lelijk kunnen raken”, aldus Houterman. “Er komt juist meer ruimte om internationaal talent aan te trekken en dat is goed nieuws voor onze regio’s." 

Ook wil het kabinet de bekostiging van mbo en hbo stabiel en voorspelbaar maken. “Instellingen worden minder kwetsbaar en minder afhankelijk van fluctuaties in (internationale) studenteninstroom”, staat er. Voor universiteiten geldt dit kennelijk niet. Goed nieuws voor Fontys, dat zich de afgelopen jaren geconfronteerd zag met fors teruglopende studentaantallen.

De drie coalitiepartijen reserveren 1,5 miljard euro extra voor het onderwijs en onderzoek. Grote investeringen in de wetenschap komen er niet, behalve misschien via Defensie. De extra euro's worden onder meer besteed aan het mbo, de onderwijskwaliteit, de strijd tegen het lerarentekort en versterking van de Onderwijsinspectie.  

Studenten
Houterman ziet ook goed nieuws in het akkoord voor de studenten. "Uit die 1,5 miljard komt ook geld voor de koopkracht van studenten, zoals verhoging van de studiefinanciering voor uitwonende studenten en een maximumrente op studieleningen.”

Veel is echter nog onduidelijk. Hoe hoog die beurs voor uitwonende studenten wordt is bijvoorbeeld niet bekend. Hetzelfde geldt voor de verplichte stagevergoeding, met eventueel een stagefonds voor tekortsectoren (voor bedrijven die krap bij kas zitten). De partijen willen ook “investeren in het mentaal welzijn en de weerbaarheid van studenten”, zeggen ze, maar ook dit is nog niet concreet gemaakt. 

Verder wil de coalitie rente op studieschulden maximeren tot 2,5 procent, zodat studieschulden in de toekomst niet ongebreideld kunnen stijgen. Aflossen moet makkelijker via de werkgever gaan, zodat oud-studenten sneller van hun schuld af zijn.

Internationalisering
Een echt andere beleidskoers is wel wat deze coalitie wil met internationale studenten en wetenschappers. Ze halen graag “het wetenschappelijk toptalent in huis, dat nodig is voor baanbrekend onderzoek en innovaties”. Ook willen ze met internationalisering zorgen voor vakmensen “in de sectoren waar de uitdagingen het grootst zijn”. Denk aan ict en techniek, maar misschien ook de zorg. En er zijn nog wel meer tekorten op de arbeidsmarkt.

Dus is Engelstalig onderwijs voor de coalitiepartijen geen probleem meer. Ze houden het huidige anderstalige aanbod in stand, spreken ze af. Ze schrappen zelfs de aangekondigde toets voor nieuwe ‘anderstalige’ opleidingen. Maar hoe willen ze dan grip houden op de komst van internationale studenten? Daartoe gaan ze met de universiteiten en hogescholen “bindende bestuurlijke afspraken” maken.

Daarbij weegt het belang van de regio zwaar mee. “Hogescholen en universiteiten hebben internationaal talent nodig om bedrijfs- en kennisclusters in de regio te behouden”, stellen de drie partijen. “Daar geven we ze ruimte voor.” Ze noemen Brainport Eindhoven, Wageningen Foodvalley en Noviotechcampus in Nijmegen als voorbeelden.

Er moeten volgens de Fontysvoorzitter nog wel bestuurlijke afspraken gemaakt worden over internationale studenten. Maar: “Ik ben blij met de blik vooruit, gericht op ontwikkeling met een goede rol voor hogescholen als het gaat over talent, innovatie en onze rol in de regio’s”, is de reactie van Houterman. "Er moet nog veel uit onderhandeld worden in politiek Den Haag. Een goede kans voor de hogescholen en dus voor Fontys om een bijdrage te leveren aan invulling van de voornemens van het nieuwe kabinet.”

Landelijke toetsing lerarenopleidingen
Er komt “één stevig fundament” voor de lerarenopleiding, schrijven de partijen. “Leraren en wetenschappers stellen samen landelijk de kern van het curriculum vast, met meer aandacht voor basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen.” Bovendien gaat voor lerarenopleidingen landelijk dezelfde toetsing gelden, zodat iedere startende leraar beschikt over dezelfde stevige basis.

Houterman: “Aandacht voor het funderend onderwijs is er uiteraard ook, inclusief de kwaliteit van de leraren. Dat raakt onze lerarenopleidingen. Een punt wat daarbij wat mij betreft nog wel ter sprake moet komen, is de bekostiging van de lerarenopleidingen.”

En er zijn nog veel zaken die uitgewerkt moeten worden zoals de talentstrategie die ontwikkeld is om opleidingen meer aan te laten sluiten op de praktijk. Daar kun je op verschillende manieren invulling aan geven. “Ik ben vooral verheugd dat de rol wordt erkend van het praktijkgericht onderzoek van de hogescholen in innovatie eco-systemen. Hoeveel geld daarvoor komt, is nog even de vraag. Er is 100 miljoen voorzien voor regionale innovatieclusters.”

Leven lang ontwikkelen
Leven lang ontwikkelen (LLO) staat ook in het akkoord. Dat is scholing van werkenden, die ofwel moeten overstappen naar een andere sector ofwel de ontwikkelingen in hun eigen vak moeten bijhouden. 

Daarvoor komt “structureel geld” beschikbaar: 100 miljoen euro. De LLO-maatregelen moeten nog uitgewerkt worden, maar met name de hogescholen – die het aantal studenten zien afnemen – lobbyen al jaren voor een grotere rol bij LLO. Dus is Houterman blij dat er nu iets gebeurt. “Dat is mooi, maar wat daar nog ontbreekt is dat LLO ook een permanente wettelijke taak wordt voor publieke instellingen als Fontys, zodat we minder last hebben van ingewikkelde regelgeving.”

Defensie
De uitgaven aan onderwijs vallen haast in het niet bij de uitgaven aan defensie. Daar kunnen hogescholen en universiteiten ook van profiteren. De partijen willen graag dat overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samenwerken. Om die grote uitgaven voor defensie te kunnen bekostigen, moeten burgers en bedrijven een “vrijheidsbijdrage” van vijf miljard euro gaan betalen. Linksom of rechtsom moet iedereen dus in de buidel tasten.

Ook omdat het kabinet zes miljard euro wil bezuinigen op het eigen risico in de zorg en de werkloosheidsuitkering van maximaal twee naar één jaar verkorten. Mensen moeten bovendien vanaf 2033 langer doorwerken voor ze AOW krijgen.

D66, CDA en VVD hebben samen 66 zetels in de Tweede Kamer, tien te weinig voor een meerderheid. Voor al hun plannen moeten ze dus steun zoeken bij de oppositie. Het coalitieakkoord is niet in beton gegoten. Op flankpartijen SP en PVV hoeft de coalitie niet te rekenen, die willen de komende jaren harde oppositie voeren. Studenten en universiteiten reageren vrolijker op de plannen van D66, CDA en VVD.

De Kamer gaat deze week in debat over het akkoord. Jetten wordt dan aangewezen als formateur en kan het nieuwe kabinet gaan samenstellen, waarin hij zelf minister-president wordt.

Eerst was daar de fase van inventariseren, toen kwam het ontwerpen van het programma en nu zijn de diensten sinds een paar weken beland in de derde en cruciale fase: het implementeren van het HARP-programma. Voor wie het nog niet wist: HARP staat voor Harmonisatie Processen Bedrijfsvoering.

“Deze derde fase loopt tot het einde van dit kalenderjaar. Sommige dingen, zoals het servicemanagement, lopen daarna nog wat langer door”, aldus Sandra van Beek, sinds ruim een jaar programmadirecteur van HARP.

Nu is dus de fase aangebroken waarin HARP in praktijk wordt gebracht. De fase waarin ‘processen worden geoptimaliseerd’ en de ‘personele transitie’ plaatsvindt. En dat gaat grofweg duizend medewerkers (het ondersteunend personeel) direct aan.

Mochten medewerkers mogelijk hun baan kwijtraken door HARP (of juister: door de dalende studentaantallen, maar daarover dadelijk meer), dan is daarvoor een uitgebreide en gedetailleerde route uitgestippeld. In overleg met en goedgekeurd door de vakbonden. Concreet betekent dit dat het nog twee jaar duurt vanaf het moment dat een persoon weet dat zijn of haar baan komt te vervallen tot het moment dat hij of zij ook daadwerkelijk Fontys zal verlaten.

Van Beek, die eerder een soortgelijke rol had bij de Hogeschool Utrecht en bij Fontys ook al programmadirecteur was van TEO, het transitieproces van de educatieve opleidingen, heeft het begin van het HARP-proces overigens niet meegemaakt. Achter de schermen is dat proces al veel langer gaande. “De aanzet ervoor stond al in de Fontys for Society Strategie zoals die in 2021 is vastgesteld”, aldus Van Beek.

Het geeft ook wel aan hoe secuur en voorzichtig deze operatie in elkaar is gestoken. Alle lof daarvoor, maar het betekent ook dat medewerkers van de diensten heel lang in onzekerheid kunnen zitten. Of dat niet anders had gekund?  

“Er is lang over nagedacht hoe we dit zouden uitvoeren. Eerst was nog de gedachte: we gaan eerst bij één dienst de processen harmoniseren en gebruiken dat als pilot voor de andere diensten. Maar dat hebben we uiteindelijk niet gedaan. We willen iedereen op dezelfde manier behandelen en dus alles tegelijk ontvlechten. Dat proces kost meer tijd ja, maar het geeft wel iedereen een stem en ondertussen lijdt de kwaliteit er niet onder.”

Dat lange proces, met talloze bijpraat- en informatiesessies, levert volgens Van Beek ook echt wel wat op. “We hebben mensen zo wel mee kunnen nemen. Sommigen zagen meteen kansen, anderen waren helemaal niet blij met HARP. Die laatsten zijn er nog steeds, maar bij een deel van die groep heb ik ook een verschuiving gezien. Waar zij eerst helemaal niet blij waren, zijn zij alsnog in dit proces gaan geloven en zien ook zij nu juist kansen.”

Baan kwijt
Zoals eerder vermeld: voor sommigen zal HARP wellicht betekenen dat zij hun baan kwijtraken. Volgens Van Beek is dat alleen bij de dienst Marketing, Communicatie en PR aan de orde. Maar zij benadrukt vooral dat het verdwijnen van fte’s eigenlijk niets met HARP te maken heeft. En alles met dalende studentaantallen waardoor Fontys de broekriem aan moet halen.

“Toen dit proces in gang werd gezet, was er nog helemaal geen sprake van krimp of bezuinigingen. Er is met HARP ook nooit gestuurd op personeel. Dat staat hier helemaal los van. Of en zo ja er fte’s verdwijnen bij de diensten, dat is niet aan het HARP-team. Daar gaan de diensten zelf over in samenspraak met het college van bestuur.”

“Er is ons ook nooit een opdracht meegegeven van: zoveel mensen mag je maximaal behouden. De opdracht was: de diensten werken nu zo versnipperd, dat moet anders georganiseerd worden. En ja, dat kan betekenen dat het soms zuiniger kan dan nu. Aan de andere kant heeft Fontys gewoon nog een hele inhaalslag te maken die andere hogescholen al gemaakt hebben."

“Als je bijvoorbeeld ziet over hoeveel schijven nu het wijzigen van een contract nog moet lopen. Zóveel schakels terwijl dat gewoon geautomatiseerd zou kunnen worden. Of neem het inlezen van facturen. Dat gebeurt bijna overal elektronisch maar hier nog niet.”

Versnippering
Dan lijkt een harmonisatie relatief vrij simpel uit te voeren. Maar zo simpel is het niet, wordt duidelijk uit het verhaal van Van Beek. “Soms betekent het dat er juist meer werk naar een dienst gaat dan dat er medewerkers overstappen. Dat heeft met die grote versnippering te maken. Sommige medewerkers zijn, om maar een voorbeeld te noemen, een of twee dagen in de week bezig met finance of marketing voor hun instituut, maar zijn het merendeel van de tijd docent. En dat laatste blijven ze dan. Maar die taken komen nu toe aan de gecentraliseerde dienst.”

En dan is er nog een grijs gebied van wat bij instituten thuishoort en wat bij diensten. “Dat zijn we nu met de managers bedrijfsvoering en de diensten in kaart aan het brengen. De bedoeling is dat dit eind maart inzichtelijk is geworden. Hoewel dat ook weer per dienst verschilt: marketing en communicatie zal pas na de zomer het definitieve plaatje invullen en bij finance and control wellicht pas einde van het jaar.”

Welke banen verdwijnen is daarom nu nog niet bekend. Hetzelfde geldt voor waar medewerkers straks komen te werken. Je hebt kans dat je als ondersteuner nu bijvoorbeeld nog alleen Venlo als werkplek hebt, maar straks ook een of twee dagen in de week in Tilburg komt te werken. Dat gaat dan wel in overleg met de medewerker, zoiets wordt niet opgelegd.”

Merkbaar
En wat gaan studenten en docenten uiteindelijk merken van deze voor Fontys ongekend grote operatie? “De docenten zullen er nu nog niet veel van merken. Die hebben waarschijnlijk wel wat van al het rumoer meegekregen, maar los van onderwijslogistiek hebben zij er nu weinig mee te maken gehad.”

Als alles afgerond is, zal dat wel anders worden. En zeker ook voor studenten. Waar die nu nog van de ene hulpdesk naar de andere hulpdesk en van de ene Fontyssite naar de andere worden gestuurd, kunnen zij straks op vrijwel elke locatie bij één loket terecht. "Waar elke dienst nu nog zijn eigen servicepunten heeft, kun je straks met al je vragen op één plek terecht, het maakt niet uit of het gaat om pakweg it, facilitair of aanmelden en inschrijven.”

Die gezamenlijke loketten of servicepunten zijn de allerlaatste stap in het HARP-proces. De realisatie daarvan zal zoals Van Beek in het begin al aangaf, als enige stap ook nog wat langer duren en ook in 2027 nog doorlopen.

Maakt HARP uiteindelijk dan ook korte metten met de verwijten die al jarenlang over en weer gaan dat de centrale diensten niet genoeg doen voor de instituten en vice versa? “De enige manier waarop dit succesvol kan zijn, is door het samen te doen. Er moet een einde komen aan dat wij-zij.”

Op het eerste oog lijkt het juist wel alsof Fontys gewoon doorgaat met wat het al deed. En dat is natuurlijk ook zo: jonge mensen op weg helpen zodat zij bekwaam genoeg zijn om na een viertal jaren succesvol in het werkveld aan de slag te kunnen gaan. 

Maar nieuwe tijden vragen om bijsturingen, zo legde Houterman uit, en dus ook een nieuwe strategie. “Er zijn extra accenten gezet en nieuwe elementen toegevoegd. Waaronder drie concrete beloftes." Die drie zijn: oog voor de student, samenwerking als sleutel en werken aan vooruitgang.

“We bieden concreet ondersteuning aan de student voor zelfsturing en stuurkracht. En over kracht gesproken: we zetten in op krachtige kennis, op het ontwikkelen daarvan voor en bij student, docent én werkveld. Dat willen we doen in een nog betere samenwerking met andere onderwijsinstellingen. In hbo, mbo, wo en vo, maar ook met overheden en het werkveld. We doen een nadrukkelijke handreiking om het sámen te doen.”

Daarnaast noemde Houterman ook AI als speerpunt. “Daar zijn we al mee bezig en dat gaan we strategischer gezien nog systematischer doen. Het heeft nu al een enorm effect op ons onderwijs en op ons als organisatie. Daar gaan we dus de komende jaren heel veel energie in steken.”

Winters en tropisch
De aula in gebouw R5 op campus Rachelsmolen was dit jaar nog niet voor de helft gevuld. Dat had niets met wegbezuinigd personeel maar alles met het winterse weer te maken. Binnen hing echter geen winterse sfeer; als ruimtelijke aankleding was voor een tropisch tuindecor gekozen. 

Dat kleinere publiek kreeg net als zij die via een internetverbinding thuis meekeken een aantal promotiefilmpjes te zien waarin de strategie werd belicht. Wie alleen daar op afging kon nog denken dat die strategie wel in een paar weken in elkaar was gezet. Het tegendeel is waar. Houterman vertelde hoe er een jaar lang met honderden mensen binnen en buiten Fontys is gepraat en nagedacht, gewikt en gewogen.

"Tot er uiteindelijk een eindversie kwam die op tafel belandde bij het Fontysberaad, de medezeggenschap en de Raad van Toezicht. Dat alles heeft er wel voor gezorgd dat we een nieuwe strategie hebben met een hele stevige basis.”

foto: Charlotte Grips

Het marktaandeel van Fontys is marginaal gestegen met 0,1% naar 8,4%. Aangezien de cijfers in februari pas definitief worden en de marges wel heel klein zijn, is de conclusie wel op zijn plaats dat er nauwelijks iets is veranderd. Fontys blijft dus de grootste hbo-instelling in het zuiden van Nederland.

“Over de nieuwe instroomcijfers zijn we relatief tevreden. In elk geval is het aantal inschrijvingen bij onze onderwijsopleidingen vrijwel stabiel gebleven, net als landelijk het geval is. Al zijn natuurlijk de doorstroomcijfers misschien nog wel belangrijker. Die komen later pas", aldus Joep Houterman. 

Volgens de Fontysvoorzitter hebben de jongste cijfers positief noch negatief invloed op de bezuinigingsplannen zoals die in 2023 zijn opgesteld en sindsdien in praktijk worden gebracht. “Nee. Die veranderen niet. Wel blijven we doorlopend de aantallen monitoren om indien nodig bij te stellen.”

Pijnpunt
In elk geval is het aantal inschrijvingen bij de onderwijsopleidingen gestegen, net als landelijk het geval is. "Het grootste pijnpunt is ict. Ook daarin volgen we als Fontys de landelijke trend: er zijn minder studenten die zich hiervoor hebben ingeschreven. Dat geldt eigenlijk voor de hele bètatechniek.” 

En dat is wel reden tot zorg, met name omdat Fontys uiteraard in het hart van de Brainportregio ligt. Een regio waar het werkveld schreeuwt om nieuwe in ict en techniek opgeleide werknemers.

“Daarom is dat ook wel het speerpunt voor het komend jaar. Het is een landelijk zorgpunt, maar we voelen als Fontysbestuur heel sterk een extra verantwoordelijkheid. Dat is ook de reden dat we actief werven in het buitenland om studenten voor deze studies hierheen te krijgen. En dan met name uit non-EER-landen. Omdat die studenten veel eerder geneigd zijn na hun studie hier ook te blijven en een baan te zoeken.”

Bij die werving werkt Fontys samen met andere hoger onderwijsinstellingen die betrokken zijn bij de Operatie Beethoven. “We trekken samen op met bij de werving, maar ook als het bijvoorbeeld gaat om de huisvesting van studenten in de Brainportregio.” Goed nieuws noemt Houterman daarbij dat bij Fontys de masterportfolio in met name de it-hoek wordt uitgebreid. “Daar liggen kansen om ook andersoortige studenten aan te trekken.”

Concurreren
Verder wil Houterman vooral inzetten op meer samenwerking met de andere hogescholen in het zuiden. Met Avans, Zuyd en HAN worden al de portfolio’s afgestemd. Wat het Fontysbestuur betreft wordt de samenwerking nog uitgebreid met Buas, Has en De Kempel. “Je wilt niet nodeloos concurreren met elkaar. Dat is in-productief.”

Dat klinkt al aardig zoals veel grotere partijen in de Tweede Kamer het in hun verkiezingsprogramma’s beschreven: meer samenwerking en de perverse prikkel van zoveel mogelijk studenten binnenhalen beperken door de onderwijsinstellingen voortaan niet meer per student te betalen.

“Van dat laatste moeten we nog zien wat ervan terecht komt. Maar zelf geloof ik meer in een hybride variant. Een beetje prikkel is nooit verkeerd. Dat houdt elkaar scherp, ook als je ondertussen wel de samenwerking zoekt - niet alleen in  als het gaat om innovaties. En niet alleen voor bestuurders: dat moet ook op de werkvloer zo gevoeld worden.”

Bij de verkiezingen van afgelopen maand dook het ongenoegen over de verschillen in vergoeding voor stagiaires in verkiezingsprogramma’s van bijna alle politieke partijen op. Stagiairs moeten een eerlijke beloning krijgen, klonk het. En een mbo’er zou eigenlijk dezelfde vergoeding moeten krijgen als een hbo’er of wo’er. 

Dat onderscheid wordt vaak nog gemaakt. Ook bij hogescholen zelf. Niet bij Fontys. Of iemand nu een mbo-, hbo- of wo-opleiding volgt: alle studenten krijgen hier dezelfde vergoeding.

Sommige partijen (zoals verkiezingswinnaars D66 en CDA) willen een stagevergoeding verplichtstellen, terwijl andere (zoals VVD en JA21) bang zijn dat kleine bedrijven dan geen stageplaatsen meer aanbieden.

Terwijl wel bijna alle studenten van mbo- en hbo-opleidingen móeten stagelopen. Daar leren ze veel van, maar ze verrichten ook arbeid. Soms moeten studenten fulltime aan de slag en hebben ze nauwelijks tijd voor een bijbaan. Dat laatste steekt. Want sommige studenten kunnen zonder bijbaan gewoonweg niet rondkomen. De huren zijn torenhoog, de boodschappen zijn duur en het collegegeld bedraagt meer dan 2.600 euro.

Ongelijke vergoedingen
Maar wat betalen hogescholen zelf aan studenten die bij hen stagelopen? Zij sturen niet alleen stagiairs op pad naar andere instellingen en bedrijven, ze hebben zelf óók stagiairs op hun afdelingen rondlopen, bijvoorbeeld bij de administratie, de beveiliging of de personeelsafdeling. Welke vergoeding bieden zij?

Het Hoger Onderwijs Persbureau vroeg het bij alle 36 hogescholen na en dertig gaven er antwoord. De uitkomst: ze betalen lang niet allemaal hetzelfde. En ze discrimineren ook weleens naar opleidingsniveau. Het goede nieuws is dat alle dertig onderzochte hogescholen een stagevergoeding bieden, 21 maken daarbij géén onderscheid naar opleidingsniveau. 

De gemiddelde stagevergoeding is bij die hogescholen 444 euro en dat bedrag zit ruim boven het landelijk gemiddelde voor mbo’ers (250 euro) en hbo’ers (380 euro). Uitschieters naar boven zijn NHL Stenden (750 euro) en de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (775 euro). De Marnix Academie en Hogeschool Iselinge bungelen met gemiddeld 250 euro per maand onderaan. 

Fontys betaalt niet alle stagiaires evenveel: dat hangt af van het instituut of van de dienst waar de student stage loopt. Wel moet de maandelijkse vergoeding bij fulltime stage minimaal 400 euro bedragen. Maximaal kan een student 600 euro verdienen bij een stage binnen Fontys. Daarmee is de hogeschool een van de beter betalende in Nederland.

Onderscheid
Zoals gezegd maakt Fontys ook geen onderscheid in opleidingsniveau. Negen hogescholen doen dat wel. Bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen bijvoorbeeld krijgen mbo’ers tussen de 75 en 250 euro (afhankelijk van stageduur en leerjaar), terwijl hbo-studenten daar 200 à 400 euro kunnen ontvangen.

Vooral mbo-studenten zijn de dupe van een onderscheid naar opleidingsniveau. Mbo-stagiairs ontvangen bij deze tien hogescholen gemiddeld 215 euro en dat is dus laag vergeleken met het landelijk gemiddelde van 250 euro.

Daardoor loopt het ook behoorlijk uiteen wat een mbo’er ontvangt. Bij ArtEZ in Zwolle krijgt een mbo-stagiair 275 euro, terwijl de Hogeschool van Amsterdam (die geen onderscheid maakt) bijna het dubbele betaalt: 500 euro.

© HOP. Cijfers: juli 2025. HAN-gemiddelden: vergoeding mede afhankelijk van stageduur en studiejaar. BUAS vergoedt per studiepunt: omgerekend naar maandbedrag.

Studentenorganisatie ISO pleit voor een minimale vergoeding van 560 euro en vindt de grote verschillen tussen de hbo-instellingen oneerlijk. “Het is een goed begin dat er hogescholen zijn die dit bedrag, of zelfs hoger bieden”, zegt voorzitter Sarah Evink. “We zouden graag zien dat de andere hogescholen zich hierbij aansluiten.”

Volgens de cao voor hogescholen komt de stagevergoeding tot stand in overleg met de personeelsgeleding van de medezeggenschapsraad (en niet met de studenten in de raad). Dit overleg geeft hogescholen kennelijk veel vrijheid om een eigen koers te varen. Gevraagd naar het waarom reageert de Vereniging Hogescholen summier. Er is “ruimte voor maatwerk” en dat vindt de vereniging juist goed.

Het inmiddels demissionaire kabinet geeft sociale partners tot 2027 de tijd om afspraken over stagevergoedingen in de cao op te nemen. Nu is dat in slechts 20 procent van de cao’s het geval. Als de vooruitgang onvoldoende is, kan er een verplichte minimumvergoeding worden ingevoerd.

Aanpassen
De hbo-instellingen kennen de discussie rond stagevergoedingen ook. De Hogeschool Leiden overweegt alle vergoedingen gelijk te trekken: “Er is op dit moment nog sprake van een onderscheid in vergoedingen voor de verschillende opleidingsniveaus. We zijn ermee bezig om dat aan te passen.”

Avans merkt op dat bedragen verhoogd kunnen worden indien nodig, maar dat lijkt vooral een kwestie van vraag en aanbod: “De directie van een organisatieonderdeel kan bij het moeizaam invullen van een stageplaats positief afwijken van de bedragen.”

Goed voorbeeld
De minister van Onderwijs in het vorige kabinet, Robbert Dijkgraaf, vergeleek het vervolgonderwijs met een waaier in plaats van een ladder. Mbo is niet lager dan hbo of wo, maar ligt ernaast als in een waaier. Je moet geen nodeloos onderscheid maken naar opleidingsniveau.

Die zienswijze werkt door in de discussies over stagevergoedingen. Het Rijk en aanverwante organisaties (zoals het rijbewijzeninstituut CBR en de rechtspraak) geven het goede voorbeeld met een vaste stagevergoeding van 775 euro, ongeacht opleidingsniveau.

Uit een inventarisatie blijkt dat ook 93 procent van de gemeenten geen onderscheid tussen mbo, hbo en wo meer hanteert, hoewel daar de gemiddelde vergoeding (430 euro) wel een stuk lager is dan bij het Rijk.

Over het waarom laat Houterman desgevraagd weten: “Fontys en de andere hogescholen spelen een belangrijke rol bij het versterken van de veiligheid en weerbaarheid van Nederland. Wij doen dit met ons onderwijs, zoals minoren, en met praktijkgericht onderzoek en vernieuwende projecten. Zo helpen we studenten en professionals om de kennis en vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om goed voorbereid te zijn op risico’s en crises.”

“Weerbaarheid gaat over meer dan alleen defensie. Het betekent dat we als samenleving voorbereid zijn op grote uitdagingen, zoals pandemieën, klimaatverandering, cyberaanvallen en nepnieuws. Omdat hogescholen midden in de maatschappij staan, hebben wij de taak om met ons onderwijs en onderzoek bij te dragen aan oplossingen voor actuele maatschappelijke vraagstukken. Daarbij hoort ook het versterken van de weerbaarheid van onze samenleving.”

Subsidie
Dat is dan het waarom. Maar dan het wat. Het zegt misschien al genoeg dat er een aparte accountmanager Defensie bij Fontys is aangesteld, in de persoon van Niek Schmitz. Dus hem de vraag gesteld wat die samenwerking nu precies in de praktijk behelst. 

Het meest concreet, zo zegt hij, is de minor die nu wordt opgezet in samenwerking met Defensie. Andere hogescholen bieden al een minor aan die de Nationale Weerbaarheidstraining van Defensie combineert met hun studie. Fontys is nu ook bezig met zo'n minor met fysieke en mentale trainingen van Defensie als vast onderdeel.

“Er zijn er veel gesprekken geweest en de keuze is hierin al gemaakt dat we als Fontys een brede minor aanbieden, niet specifiek aan een onderwerp of leerroute gekoppeld. Dat dus in tegenstelling tot bijvoorbeeld Avans. Dit wordt ook afgestemd tussen hogescholen, dat is dus een ander deel van de gesprekken hierover.”

Subsidie
Een afgeronde minor is er nog niet, dat zal pas voorjaar 2026 worden. Wat dan wel? “Dat is nu nog moeilijk te zeggen. We zitten namelijk nog in zo'n fase van vraag en antwoord met Defensie. We hebben wel een viertal verzoeken gedaan bij regieorgaan SIA voor een KIEM-subsidie. Maar daar horen we pas in januari iets van.”

Voor het geld doet Fontys het het ook niet, want die KIEM-subsidies gaan maar tot maximaal  €50.000, en dat is niet veel in de subsidiewereld. “Los daarvan: we hebben als Fontys in het verleden ook al vaker iets gedaan hoor, met Defensie. Daar verandert vooralsnog niet veel aan, alleen richten we het organisatorisch anders in. Natuurlijk wel mooi als dat kostendekkend kan. In de komende jaren voorzien Defensie en SIA wel een toename in de onderzoeksbudgetten, dus dat biedt de kans om onderzoek op te schalen. Maar dan dus wel inhoudelijk gedreven, niet financieel."

Uitbreiding
In elk geval is het ‘werkgebied’ voor de samenwerking met Defensie heel breed, zo stelt Schmitz. “Het gaat vooral om capaciteitsuitbreiding, want Defensie wil immers meer mensen in dienst nemen. Dus of het nu gaat om logistiek, ict, zorg, hrm, engineering: er is veel vraag naar zowel onderzoek als personeel."

"En vanuit het hbo in Nederland voelen wij ook wel de plicht om daar iets mee te doen. Op de eerste plaats om mensen uit te leggen wat Defensie nu eigenlijk inhoudt, want daarover bestaan veel misverstanden. Het gaat niet of zeker niet alleen maar om mensen die kunnen schieten.”

Het is volgens Schmitz ook niet zo dat het een kwestie is van u vraagt en wij draaien. “Ethiek is ook een belangrijk element. Er zijn wel harde randvoorwaarden als het gaat om bijvoorbeeld (digitale) veiligheid en techniek. Maar ook de veiligheid van de eigen mensen.”

Drones
Is het dan geheim wat er precies gedaan wordt voor en met Defensie? Nee, verre van, zo zegt Schmitz. “Veruit het meeste is gewoon openbaar. Het gaat vaak om vraagstukken die toch al spelen, niet alleen bij Defensie, en die we vaak ook al voor andere organisaties hebben onderzocht." 

“Neem hét meest zichtbare en elke dag weer in het nieuws opduikende voorbeeld: drones. Dat is een hele duidelijke technologie waar we bij Fontys al het nodige onderzoek naar hebben gedaan. Nu is het in het nieuws vanwege Oekraïne en al die onbekende drones die opeens her en der opduiken. Maar drones worden ook door kinderen gebruikt als speelgoed. Door ziekenhuizen om medische hulpmiddelen te vervoeren. Of door Amazon dat er pakketjes mee bezorgd.”

Een tournee, dat klinkt gezellig. En dat is het ook, want de medezeggenschap van Fontys wil op een laagdrempelige manier laten zien waar ze voor staat en doet dat door die twee weken elke dag met twee statafels, een rad van fortuin en allerlei kleine prijsjes op telkens een andere Fontyslocatie te staan.

Afkortingen
Venlo, de Witte Dame en Rachelsmolen zijn al geweest. Donderdag was Sport en Bewegen aan de beurt, waar Bron een kijkje ging nemen. Volgende week volgen nog Stappegoor, Academy of the Arts en Nexus. Bij elk bezoekje wordt de medezeggenschap vertegenwoordigd door iemand van de intituutsmedezeggenschapsraad (imr), opleidingscommissie (oc) en centrum voor medezeggenschap (cvm). Donderdag kwam ook Marije Dahmen nog langs, sinds dit jaar voorzitter van de centrale medezeggenschapsraad (cmr). 

Dat zijn een heleboel termen en afkortingen, maar waar staan ze voor? Tja, dat is dus precies waarom deze tour wordt gehouden. Om dat allemaal haarfijn uit te leggen aan eenieder die het wil horen. “Ik krijg heel vaak de vraag waar men naartoe moet als ze ergens mee zitten”, vertelt Marije Dahmen. “Ga je naar de opleidingscommissie, naar de imr of naar de directeur?”

Studenten, maar ook – volgens Dahmen ‘schrikbarend veel’ – medewerkers hebben niet goed in beeld wat elk orgaan doet. En dat moet anders. “We willen dat graag veranderen, maar we doen dit natuurlijk ook omdat we hopen dat we mensen enthousiast kunnen maken voor een rol in de medezeggenschap. Bovendien zitten we in een best wel roerige tijd waarin er allerlei besluiten moeten worden gemaakt. En die worden echt niet allemaal gemaakt door slechts één man die bovenin een ivoren torentje zit. Dat gaat echt langs heel veel schijven.”

Tekst en uitleg
Oké, leg uit. Die schijven dus, waar begint het mee? De opleidingscommissie, oftewel de oc. In principe moeten alle veranderingen die je wil doen in een opleiding eerst langs de oc. “Die heeft een hele belangrijke stem en die is dan weer super interessant voor studenten en medewerkers die vooral hun eigen opleiding graag naar een hoger niveau willen trekken. Elke opleiding heeft zo’n commissie en in elke commissie zitten zowel studenten als medewerkers.” 

Een stapje verder kom je bij de imr, die over de breedte van een compleet Fontysinstituut wordt getrokken en waar dus meerdere opleidingen onder vallen. Dahmen: “Dit orgaan kijkt naar de strategie van het instituut en naar de wens van de betrokken directeuren. Alles wat een directeur wil veranderen op personeelsgebied maar ook op beleidsstukken, wat ook studenten heel erg raakt, moet langs de imr.” 

Daarna volgt de hoogste verdieping van de medezeggenschap, namelijk de cmr, en die is dan weer Fontysbreed. Alle richtingen die het college van bestuur (cvb – hups, nog een afkorting) op wil en alle besluiten die zij wil maken, gaat langs de cmr. Soms gaat dat in overleg met de imr als het over een bepaalde opleiding gaat. “Wij hebben regelmatig contact met de imr's en de imr's heeft dat op hun beurt weer met de opleidingscommissies. Wij hebben als cmr geen directe link met die oc’s. De imr zit daar altijd tussen.”

De cijfers
Tijdens de tournee krijgen studenten en medewerkers de vraag of ze weten wat de medezeggenschap is. Zo’n beetje de helft antwoordt daar ‘ja’ op, maar dat is volgens Dahmen geen realistisch beeld. Want in hoeverre is dat een volledige ja? “Heel eerlijk… Ik denk eigenlijk dat 99 procent ‘nee’ zou moeten antwoorden. Met deze tour proberen we dat nee-percentage naar beneden te schroeven, maar ook na de tour moeten we continu iedereen blijven vertellen wie we zijn en wat we doen.”

HARP is het harmonisatieprogramma dat sinds deze zomer handen en voeten krijgt binnen de diensten en onder ondersteunend personeel bij de instituten. Het is de grootste reorganisatie ooit bij Fontys en voor veel medewerkers betekent het dat zij onder een ander team en/of een andere leidinggevende komen te vallen. Ook is er de kans dat nu of in de nabije toekomst als gevolg van HARP en uiteraard ook door de krimp een formatieplaats komt te vervallen. Voor velen is het daardoor een onzekere tijd.

De medewerkers die onder dit programma vallen, worden begeleid door het HARP-programmateam. Dat team had vorige maand een uitje waarbij teambuilding en samenwerken centraal stond. Dat kreeg handen en voeten met een dagje schapendrijven onder begeleiding van een herder. Veel medewerkers zijn echter verontwaardigd over de keuze om dat in deze vorm te doen. 

Spijt
Sandra van Beek, programmadirecteur HARP, geeft desgevraagd toe dat de beeldspraak rond schapen drijven gevoelig kan liggen. “Wij begrijpen dat dit bij sommige medewerkers associaties kan oproepen die niet passend voelen. Het spijt ons dat dit zo is ervaren. De vergelijking van medewerkers met schapen is echter bij ons geen seconde opgekomen, omdat we niet zo naar onze collega’s kijken en ook absoluut nooit zo aan ze denken.”

Volgens Van Beek is het werken met een herder een bekende vorm van teambuilding waar veel teams voor kiezen. “Tegelijkertijd nemen wij de zorgen die zijn uitgesproken serieus. We zullen in de toekomst extra aandacht hebben voor hoe keuzes rondom dergelijke activiteiten kunnen worden opgevat, zeker in tijden van verandering.”

Vrijdag 29 september is de dag dat Möhring de deur voorgoed dichttrekt bij Fontys. Na zes jaar. Aangenomen als directeur P&O en precies twee jaar geleden toegetreden tot het college van bestuur. Waar hij wederom personeel en organisatie, maar ook financiën, Limburg en huisvesting en facilitaire zaken als takenpakket kreeg.

Niet dat er niets gebeurde op het vlak van onderwijs of onderzoek, maar Möhring kreeg meteen wel grote kwesties op zijn bordje. De krimp van de studentenaantallen was bij het bestuur, inclusief zijn voorganger Hans Nederlof, al langer in zicht. Maar Möhring was wel degene die de personele consequenties (verandering van taak of instituut, wel of geen verlenging van contracten, hoe de voorziene ontslagrondes in te richten) daarvan handen en voeten moest gaan geven. Zoals met HARP, de harmonisatie van de processen die dit studiejaar in de praktijk wordt uitgerold.

Geen zure of negatieve reacties gehad over het feit dat jij als regisseur middenin dat proces vertrekt?

“Nee, dat valt wel mee. De meesten begrijpen wel dat deze nieuwe functie een kans is die zich niet vaak voordoet. Natuurlijk is het bij mijn afwegingen wel door mijn hoofd gegaan. Maar er is nu een goede structuur, een goed programma. Er staat een plan, onderschreven door de vakorganisaties, waarbij de medewerker centraal staat en niet de financiën, en waarmee we gedwongen ontslagen zoveel mogelijk proberen te voorkomen. In die zin zijn we wel over het dode punt heen.”

Maar je opvolger zal er ongetwijfeld nog werk aan hebben?

“Ja, die gaat er zeker het eerste jaar nog wel werk aan hebben. Ook omdat je gaandeweg natuurlijk altijd nog wel dingen tegen kunt komen die je niet had voorzien.”

Wat zie jij als het grootste verschil tussen het Fontys van 2019, toen je hier aantrad, en nu?

“Dat er nu veel meer samenhang is. Als je de discussies vergelijkt in het Fontysberaad van toen en van nu, dat is zò’n groot verschil. Iedereen zoekt elkaar nu veel meer op. Daar ben ik heel positief over.”

Zei de bestuurder. Directeur is één ding, maar besturen is een treetje hoger. En nu stap je op het hoogste treetje bij mbo Rijnland. Altijd die ambitie gehad?

“Nou, stiekem wel. Maar ik achtte de kans altijd klein dat het ook echt zou gebeuren. En ja, er is best een groot verschil tussen directeur zijn of bestuurder. Als directeur P&O heb ik ook heftige dingen meegemaakt. Maar in die rol kun je soms ook bij een vergadering denken: dat is voor een ander. Als bestuurder sta je binnen Fontys altijd en overal aan. En dat voel je ook zo.”

Stond je ook ’s nachts aan, in de zin dat je wakker hebt gelegen van Fontyskwesties?

“Nee. Maar sommige kwesties waren wel moeilijk. Zoals het datalek van afgelopen studiejaar waarbij erg persoonlijke gegevens van studenten openbaar kwamen te staan. Dat vond ik heel pijnlijk. Het was geen simpele casus en een combinatie van allerlei dingen waardoor het mis ging, maar wel heftig.

Het opheffen van de mediatheken vond ik ook een heel ingewikkelde kwestie. Dat was een pijnlijk proces voor medewerkers en daar hadden we soms andere keuzes moeten maken. HARP is ook niet voor alle medewerkers leuk, maar bijna iedereen snapt daarvan in elk geval wel dat het moet.

De lessen die we van het proces rond de mediatheken hebben geleerd, hebben we ingezet bij de volgende grote processen zoals de fusie van de educatieve opleidingen. Die fusie leidde tot een heel grote verandering van de organisatie, en het is ook nog niet klaar. Hoewel ook dit niet zonder slag of stoot ging, met name in Tilburg, ging uiteindelijk iedereen er wel in mee.”

Heeft het hoge ziekteverzuim binnen Fontys nog met al die processen te maken?

“Het ziekteverzuim is inderdaad relatief hoog vergeleken met vijf of tien jaar terug. Als je naar de percentages en de trends kijkt, dan gaat Fontys echter gewoon gelijk op met de rest van de sector. Alle ‘maatschappelijke’ ziektes komen hier ook voor uiteraard.

Het is ook een heel divers beeld binnen Fontys, tussen de verschillende sectoren. Wat wel een feit is, is dat veel veranderingen terechtkomen op dezelfde schouders. Dat is misschien het lastigste hierin: hoe je dat als bestuur goed moet doseren.”

Je stapte hier ook vlak voor corona binnen, waaraan je zowel als directeur P&O maar ook als lid van het crisisteam je handen vol moeten hebben gehad. Was dat ook zo’n moeilijke kwestie?

“Gek genoeg: nee. Zeker, het was heel intens. Maar ik vond het ook wel leuk, omdat je onder hoge druk grote besluiten moest nemen. En dat lukte. Met vooruitziende blik zelfs, want van zaken als de NS Businesscard en de thuiswerkfaciliteiten hebben alle medewerkers tot op de dag van vandaag profijt.

Dat vind ik overigens in zijn algeheel wel een kwaliteit waar we allemaal trots op mogen zijn: dat we bij Fontys zo goed zijn in langetermijndenken. En in bredere zin mogen dat ook wel mijn laatste woorden zijn aan iedereen hier: dat je trots mag zijn op de mooie werkplek die Fontys is en dat je hier als medewerker zoveel kunt.”

Die opening vond dit keer voor het eerst plaats in combinatie met het Fontys for Society Event, dat voor de tweede keer werd gehouden. Ook nu waren de weergoden het evenement gunstig gezind en hielden de pakweg 2.000 bezoekers het droog op een feestelijk ingerichte campus Rachelsmolen. 

In het ‘officiële gedeelte’ gingen Joep Houterman en gastsprekers Ingrid de Bont (voorzitter Ons Middelbaar Onderwijs) en Hans de Jong (voormalig president Philips en speciaal gezant van het ministerie Economische Zaken voor Operatie Beethoven) in op de kansen en uitdagingen van nu en de toekomst, en de noodzakelijkheid van samenwerking.

Veranderingen
Houterman ging in zijn eigen toespraak naar aanleiding van het nieuwe studiejaar vooral in op de dalende studentaantallen, de hoge nood aan geschoolde mensen en de vele grote en complexe veranderingen binnen de Fontysorganisatie. 

Zo stipte hij de fusies van Educatie en Economie aan en de voorbereidingen die Techniek en Venlo hierin aan het treffen zijn. En HARP, de harmonisatie van de diensten. “Dat proces is onrustgevend. Maar tegelijkertijd hoor ik ook positieve geluiden over de kansen dat het biedt.”

Uiteraard zet bij dit alles ook de krimp in studentaantallen druk op de organisatie, weet Houterman. “We gaan terug in personeel en moeten nog wel wat verder door met die ombuigingen. Ook omdat we bij Fontys financieel stabiel willen blijven en willen kunnen blijven investeren in de toekomst. Maar Fontys als organisatie blijkt steeds beter in staat om met grote veranderingen om te gaan. En daar wil ik alle collega’s dan ook een groot compliment voor geven.”

Fontyshoodie
“De meeste mensen weten wel dat ik vorig jaar in een Fontyshoody op het Malieveld heb staan protesteren tegen het kabinetsbeleid dat veel bezuinigingen op het hoger onderwijs inhield. Dat wil ik dus niet nog een keer doen”, zei Houterman.

“Ik heb een behoorlijk boodschappenlijstje voor het komende kabinet. Dat gaat met name over een Leven Lang Ontwikkelen. De politiek moet begrijpen dat we het hier en elders in Nederland niet gaan redden met alleen bacheloropleidingen. Het wordt hoog tijd dat Den Haag ons hierin een mandaat geeft zonder allerlei ingewikkelde constructies.”

Hij somde ook nog wat andere zaken op zoals de bezuinigingen op internationale studenten en de waarde van het praktijkgericht onderzoek. En de zorgen die hij heeft over wat er allemaal in de wereld gaande is en wat dit voor het hoger onderwijs betekent.

“Er zijn al vier hogescholen in het land die in samenwerking met Defensie minoren aanbieden. Dat soort vragen ligt ook bij ons op tafel. Wij zullen als hbo-instelling ook iets moeten met wat er allemaal in de wereld gebeurt.”

“Het is nog te vroeg om nu al mededelingen te doen over het aantal nieuwe studenten. Aangemelde studenten kunnen zich nog steeds laten inschrijven. Dus op 1 oktober is pas antwoord te geven op de vraag hoeveel studenten Fontys dit jaar telt”, aldus de woordvoerder van Fontys.

Begrijpelijk. Maar in de wandelgangen vangt Bron al enige maanden op dat het dit jaar niet zal tegenvallen. Natuurlijk zijn er minder nieuwe studenten dan vorig jaar. Dat is een demografische trend die al enige jaren speelt en niet alleen Fontys parten speelt. 

Wel zijn er, zoals bekend, beduidend minder jongeren die gaan studeren in het zuiden van het land dan in de rest van Nederland. Om de simpele reden dat hier pakweg achttien tot twintig jaar geleden minder kinderen werden geboren.

Maar, met alle voorbehoud van dien, de aanmeldingen in het voorjaar wezen er al wel op dat het dit jaar niet zo rampzalig is als in 2022 toen Fontys de grootste klap kreeg en een terugval zag van bijna tien procent in het aantal nieuwe studenten. En dat de krimp ook kleiner lijkt te zijn dan in de twee voorgaande jaren. Dat is opmerkelijk omdat een half jaar geleden het Fontysbestuur nog liet weten dat de krimp sneller ging dan verwacht.

Marktaandeel
Omdat verhoudingsgewijs de andere hogescholen in de ‘regio’, Avans en Hogeschool Arnhem en Nijmegen, dit jaar meer krimpen, zou dat betekenen dat het marktaandeel van Fontys juist groter is geworden. Fontysvoorzitter Joep Houterman toonde zich vlak voor de zomervakantie al optimistisch. “In absolute aantallen dalen we nog steeds, maar minder hard dan anderen”, stelde hij toen in een interview met Bron.

Maar zoals de woordvoerder al aangeeft: aanmeldingen zijn nog geen inschrijvingen, dus pas over een maand is duidelijk of de positieve verwachtingen ook echt zijn uitgekomen.

“Ik ben allereerst echt heel trots op Fontys. Het was een jaar waarin heel veel processen tegelijk liepen en nog lopen. Waarbij lang niet alles meteen goed gaat, maar waarbij het in het algemeen toch allemaal weer goedkomt. Ik ben trots op de organisatie en op de mensen die dat allemaal doen. Dat we tegelijkertijd te maken hebben met krimp en we in spannende tijden leven, maakt het nog eens extra knap.”

Trendsetter
Die krimp zet ook volgend jaar door. Dat is geen verrassing want het hele hoger onderwijs heeft daarmee te maken en dus ook Fontys. Maar zoals wel vaker lijkt Fontys ook nu weer ‘koploper’ dan wel trendsetter daarin.

De hogeschool was een paar jaar geleden de eerste waar harde klappen vielen qua instroomcijfers. Maar waar nu ook andere hoger onderwijsinstellingen daarmee in toenemende mate te maken hebben, lijkt het marktaandeel van Fontys komend jaar juist weer iets groter.

Er zijn weer minder aanmeldingen dan vorig jaar, toch lijkt het erop dat Fontys het komend studiejaar weer wat beter doet. “In absolute aantallen dalen we nog steeds, maar minder hard dan anderen”, vat Houterman het bondig samen.

Sociaal plan
Fontys loopt trouwens wel in meer zaken voorop. “Wij zijn ook de eerste instelling die met de vakbonden een sociaal plan overeen is gekomen voor de komende jaren. Dat is niet iets om trots op te zijn, je zou liever hebben dat het helemaal niet nodig is, maar het geeft wel rust en duidelijkheid.”

De krimp en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen hebben tot een aangescherpt vacatureproces geleid. Daardoor telde de instelling in september al 200 arbeidsplaatsen minder dan in het voorgaande studiejaar.

Met dit natuurlijk verloop hoopt het bestuur een groot deel van de bezuinigingen op te vangen. Een groot deel, maar niet alles. Eerder gaf cbv-lid Frans Möhring al aan dat in drie tot vijf jaar tijd mogelijk 200 tot 300 ontslagen nodig zullen zijn. Dat is nog steeds het geval.

“De nieuwste cijfers en ontwikkelingen geven geen reden om dat beeld bij te stellen. We zitten nog steeds op de koers zoals we die destijds hebben ingeschat.”

Waarbij het ook nog zo is dat, onder meer afhankelijk van de studenteninstroom, er per dienst of instituut ook verschillen zullen optreden. “We besluiten per organisatieonderdeel of we additioneel moeten ingrijpen of niet. Dat zal komend jaar helder worden.”

HARP
Uiteraard gaat het dan ook over HARP, de enorme operatie om het ondersteunend personeel en de diensten anders in te zetten of in te richten. Een proces dat voor onrust zorgt onder het personeel, maar ook een proces dat tijd kost. En dat pas vanaf komend studiejaar duidelijkheid gaat scheppen voor medewerkers die zich nu zorgen maken over hun baan.

“Maar hierin hebben we ook weer geleerd van TEO, de fusie van de educatieve instituten en opleidingen die vanaf 1 september in praktijk wordt gebracht. Zoals ook bij de fusies van andere instituten voeren we dit proces goed voorbereid en stapsgewijs uit. Als organisatie leren we steeds beter hoe met dit soort veranderingen om te gaan.”  

Eén onverwachte verandering is dat de ‘regisseur’ van HARP zijn vertrek heeft aangekondigd. Bestuurslid Frans Möhring vertrekt op 1 oktober en wordt dan bestuursvoorzitter van mboRijnland. “Ik vind dat heel jammer, hij is een zeer gewaardeerde collega. Maar ik snap ook dat hij die stap maakt.”

Inmiddels is de procedure om een opvolger te vinden al in gang gezet. Maar betekent dit voorlopig ook nog meer werk voor Houterman? “Ja, ik krijg daardoor wel meer op mijn bordje.” Om er lachend aan toe te voegen:  “Maar ik loop nog niet op mijn tandvlees hoor.”

Internationalisering
Los van de interne veranderingen en processen, speelt er ook in de buitenwereld van alles dat invloed heeft op Fontys. Zoals de bezuinigingsdrift van het inmiddels demissionaire kabinet als het om het hoger onderwijs gaat. “Ja, dat had ook niemand verwacht, dat ik in oktober met een spandoek in mijn handen zou staan demonstreren. Maar die demonstraties hebben wel wat opgeleverd: geen langstudeerboete en iets minder grote bezuinigingen.”

Tot voor kort moet echter een ander kabinetsvoornemen nog wel de meeste ergernis hebben gewekt bij Houterman: internationalisering. De coalitie wilde het aantal buitenlandse studenten fors inperken en de Engelse taal bannen uit de collegezalen.

Binnen de Vereniging Hogescholen is de Fontysvoorzitter portefeuillehouder internationalisering. En met zijn verleden bij Nuffic en tal van banen in het buitenland, is het een thema dat hem toch al na aan het hart ligt. Bovendien is daar de Brainportregio die smeekt om geschoolde arbeidskrachten, vaak internationals, waarvan Fontys een van de grootste leveranciers is.

“Ja, er was heel veel irritatie over wat Den Haag daarmee van plan was. Maar die irritatie is inmiddels weggelekt. De Tweede Kamer heeft immers met grote meerderheid gestemd voor handhaving van het bestaande anderstalige aanbod in het hoger onderwijs onder voorwaarde van zelfregie door de hogescholen en universiteiten. Overigens loopt Fontys ook hierin, zowel wat internationalisering als taalbeleid betreft, al een tijd voorop met een op de toekomst gericht internationaliseringsbeleid.”

Laat onverlet dat wel grote bezuinigingen zijn doorgevoerd, weliswaar met meer gevolgen voor de universiteiten dan voor de hogescholen, maar toch. “Ja. Er blijft natuurlijk druk op onze begroting zitten door de krimp. Als er meer geld voor het hoger onderwijs werd uitgetrokken, dan hoefden we ons daar niet zo’n zorgen over te maken. Maar dat is niet het geval. Het zal in elk geval spannend worden wat de verkiezingen in oktober op gaan leveren.”

AI
Tot slot nog een thema dat niets met Den Haag of interne (re)organisatie te maken heeft, maar wel effect heeft op alles en iedereen binnen Fontys: AI.

“Dat heeft invloed op alles. Zowel op onderwijs als onderzoek en op de hele organisatie. Dus is daar hard een achterliggende strategie, ook vanwege de ethische implicaties, voor nodig. Daar wordt al even hard aan gewerkt. Ook hiervoor wil ik wel gezegd hebben dat ik trots ben op de medewerkers die AI-specialist zijn en zich op allerlei manieren hiermee bezig houden en ontwikkelen, binnen en buiten Fontys.”

De overheid houdt een oogje in het zeil bij de opleidingen van universiteiten en hogescholen en als het aan de minister ligt, komt daar geen verandering in. Sterker nog, hij overweegt of er tussentijdse controles moeten komen als een opleiding in zwaar weer zit.

Elke zes jaar kijkt een panel van deskundigen of afzonderlijke opleidingen goed genoeg zijn. Dit panel brengt verslag uit aan kwaliteitskeurmeester NVAO. Als alles in orde is, ‘accrediteert’ deze instantie de opleiding voor opnieuw zes jaar.

Soms moeten bepaalde dingen beter en dan krijgt een opleiding een herstelperiode. Het komt zelden voor dat een opleiding echt de deuren moet sluiten. Dit systeem krijgt al jaren veel kritiek: alle opleidingen moeten door dezelfde hoepel en deskundigenpanels zien volgens critici vooral een papieren werkelijkheid.

Geen noodzaak
Ambtenaren, universiteiten en hogescholen werken al langer aan een nieuwe vorm van kwaliteitscontrole: de instellingsaccreditatie. De onderwijsinstellingen zouden hun eigen opleidingen gaan keuren, was de gedachte, en de NVAO zou alleen nog kijken of de instellingen dat netjes doen. Kortom, de opleidingsaccreditatie zou verdwijnen en de instellingsaccreditatie zou ervoor in de plaats komen.

Maar demissionair onderwijsminister Eppo Bruins wil er niet aan. Hij ziet de noodzaak van een grote stelselwijziging niet en zijn ambtenaren hebben wel andere dingen te doen, schrijft hij aan de Tweede Kamer.

In zijn eigen partij NSC gingen de afgelopen jaren stemmen op om het toezicht op opleidingen juist te verzwaren. Oprichter Pieter Omtzigt pleitte voor steekproeven bij opleidingen om de kwaliteit te meten. Toenmalig minister Robbert Dijkgraaf zag dat niet zitten, maar zijn opvolger Eppo Bruins brengt dat idee nu weer tot leven.

In een schriftelijk overleg met de Tweede Kamer stelt Bruins dat in een vernieuwd accreditatiestelsel “ook risicogerichte elementen, zoals steekproeven, kunnen worden opgenomen”. Hoe en wat precies staat er niet bij.

‘Eigenaarschap’
Het plan voor een instellingsaccreditatie kende veel losse eindjes. Zo is nooit duidelijk geworden wat er zou gebeuren als een instelling zijn accreditatie niet haalt. Moesten dan halsoverkop alsnog alle individuele opleidingen van een instelling door de keuring? Dat zou een gigantische operatie zijn. Dat op zichzelf was al reden voor kritiek: durven de keurmeesters wel een onvoldoende te geven aan een instelling als de gevolgen zo groot zijn?

De instellingsaccreditatie komt voort uit een sympathiek idee: leg de verantwoordelijkheid bij de mensen die de kwaliteit van een opleiding bepalen: de docenten. Zij zouden meer ‘eigenaarschap’ moeten krijgen en de baas moeten worden over het accreditatieproces. Daarmee, zo hoopten de voorstanders van het plan, zouden ze tijdens de accreditatie meer intrinsiek gemotiveerd zijn om te laten zien wat er goed en fout gaat bij hun opleiding.

Maar zo makkelijk is dat nu ook weer niet, want een keuring moet toch volgens bepaalde regels verlopen. Of die nu van de NVAO komen of van het bestuur van je instelling, dat maakt voor docenten misschien niet zoveel uit.

Papierwerk
Het papierwerk zal in een nieuw stelsel ook niet minder worden, schat Bruins. Niet in de laatste plaats omdat politici geregeld om strengere regels vragen.

Een goed voorbeeld daarvan is een verzoek van de Tweede Kamer uit 2023. Kamerleden zagen toen in de pers dat de juridische hogeschool van Fontys en Avans een onderwijsvernieuwing in de soep had laten lopen. Docenten boden de Kamer een kritisch manifest aan. Het parlement sprak er collectief schande van en eiste van de minister een nieuw protocol voor opleidingen die van plan zijn hun onderwijs te vernieuwen. Ook nam de Kamer een motie aan die opriep tot extra accreditatieregels in het geval van onderwijsvernieuwingen.

Overigens heeft de Juridische Hogeschool sinds de invoering van dat gewraakte en later aangepaste curriculum alweer drie verschillende directeuren gehad. 

‘Niemand zit hierop te wachten’
Bruins reageert nu, twee jaar later, in zijn brief alsnog op deze unaniem aangenomen motie. Hij heeft met allerlei clubs gepraat, vertelt hij: van studenten en docenten tot universiteiten en hogescholen en ook met de Onderwijsinspectie en de NVAO. En eigenlijk zit niemand op een nieuw protocol of op nieuwe accreditatieregels te wachten, aldus Bruins.

De minister suggereert dat politiek ingrijpen soms eerder gevreesd moet worden dan omarmd, zoals hij recent in een interview ook al benadrukte. Als ergens problemen in het nieuws komen zul je zien dat de politiek ondanks een instellingsaccreditatie toch weer om nieuwe regels vraagt.

Toezichtsgat
Minister Bruins zoekt nu naar een andere manier om signalen over tekortschietend onderwijs op te pakken. Want het probleem is reëel, schrijft hij. Opleidingen worden iedere zes jaar beoordeeld, maar tussen die accreditaties in zit een gat, “waarbij geen extern toezicht is op de kwaliteit van opleidingen”. Bruins herhaalt daarmee de conclusie van de Onderwijsinspectie eerder dit jaar.

Na een onderwijsvernieuwing kan het nog jaren duren voordat een opleiding weer gekeurd wordt. Wat als het intussen fout gaat? Bruins wil het mogelijk maken om vaker tussentijds bij een opleiding te komen kijken. Daar praat hij nu over met verschillende partijen en hij wil ergens volgend jaar zijn plannen met de Kamer delen. Dat is pas na de verkiezingen, dus het kan ook anders lopen.

In 2023 bleek uit onderzoek van RTV Drenthe en NU.nl dat een groep Indonesische studenten onder valse voorwendselen naar Nederland was gehaald. Ze zouden hier een hbo-studie doen, maar werden vooral aan het werk gezet.

Onder druk van een rechtszaak moest Avans+ (de particuliere tak van Avans Hogeschool) al honderdduizend euro aan tientallen Indonesische studenten betalen vanwege niet nagekomen afspraken. En een speciale commissie bepaalde vorig jaar dat Avans+ minstens twee jaar geen studenten van buiten Europa mocht werven.

Zorgen
Immigratiedienst IND volgt nu die beslissing. Dat betekent in de praktijk dat niemand meer een studievisum krijgt voor een opleiding aan Avans+. Bij de dienst leven al langer zorgen over de manier waarop de onderwijsinstelling buitenlandse studenten naar Nederland haalde.

Zo zouden IND-medewerkers al in 2021, bij de start van het project, hun twijfels hebben geuit. Waarom is het voor Nederlandse studenten moeilijk om een stageplaats te vinden in de zorg en voor deze studenten niet, vroeg een medewerker van de dienst zich af. En waarom zijn stageverleners bereid om een drie keer zo hoge stagevergoeding te betalen aan de Indonesische stagiairs?

‘Uitbuiting’
“In onze optiek is dit vooral een constructie om goedkope arbeidskrachten uit het buitenland naar Nederland te halen (mijn directeur gebruikte het woord ‘uitbuiting’)”, schreef een IND-ambtenaar volgens RTV Drenthe toen het project van start ging.

Minister Bruins erkende vorige week dat er van tevoren zorgen waren over het project, ook binnen zijn ministerie. Daarop heeft Avans+ het onderwijsprogramma aangepast. Op dit moment doet ook de Arbeidsinspectie onderzoek naar het project. Die publiceert binnenkort de resultaten en werkt volgens Bruins nog aan een ‘boeterapport’.

Visum kwijt
Dat Avans+ zijn status als betrouwbare IND-partner verliest heeft ook gevolgen voor de zeventig Indonesische verpleegkundestudenten die nu nog altijd aan de instelling studeren. IND heeft ze extra tijd gegeven, maar vanaf december verliezen ze echt hun visum.

Avans+ schrijft in een reactie dat veel studenten dit jaar nog afstuderen – en anders wel binnen anderhalf jaar. De instelling verwacht dat de studenten het staartje van hun opleiding kunnen afronden door een werkvisum aan te vragen op hun stageplek en dan als deeltijder door te gaan met hun studie 

Avans+ vindt zelf dat het geen wetten heeft overtreden. De instelling noemt de onderbouwing van het IND-besluit “zeer beperkt” en overweegt juridische stappen. Het kan nog bezwaar aantekenen tegen het besluit.

Na maandenlange conflicten met het universiteitsbestuur zette de redactie van Cursor (TU Eindhoven) de website in oktober 2023 op zwart: een protest tegen het op non-actief stellen van de hoofdredacteur. Een jaar later dwong het Delftse College van Bestuur het nieuwsmedium Delta een kritisch artikel te verwijderen en in 2022 haalden hackers de website van het Maastrichtse nieuwsmedium Observant offline. De redactie zou zich schuldig hebben gemaakt aan ‘transfobe taal’. 

Deze en andere hoog oplopende conflicten rond de academische persvrijheid haalden de afgelopen jaren de landelijke pers. Hoe staat de persvrijheid van hogeronderwijsmedia er nu voor? En welke lessen trekken redacties uit dergelijke voorvallen?

Fixatie op imago
Ze was behoorlijk ‘flabbergasted’, vertelt Bridget Spoor achteraf. Spoor, redacteur bij nieuwsmedium Cursor van de Technische Universiteit Eindhoven, had te horen gekregen dat de hoofdredacteur, Han Konings, haar artikel over grensoverschrijdend gedrag van een hoogleraar niet zou plaatsen. Niet omdat ze niet genoeg bronnen of bewijsmateriaal had, maar omdat de redactieraad niet akkoord ging. 

Hoewel Konings formeel gezien wel mocht publiceren, zag hij hier toch vanaf wegens ernstige spanningen met het bestuur. Ook een kritisch stuk over de nieuwe rector weigerde hij enige maanden later te plaatsen. “Hij had zoiets van, het is een goed stuk, maar als we het publiceren, gaat de relatie met het bestuur helemaal kapot en komen er represailles", zegt Spoor. “Dan worden we gekort, of verliezen we onze baan. En ik zei: als dat argument in ons hoofd zit, zijn we al verloren.”

Een onafhankelijke commissie oordeelde naderhand dat het universiteitsbestuur de interne regels rondom de persvrijheid van Cursor had geschonden door het uitoefenen van mentale druk op de hoofdredactie.

Angst
Gedoe rondom persvrijheid van de hogeronderwijsmedia is niet iets van de laatste jaren. Ries Agterberg, hoofdredacteur van DUB (Universiteit Utrecht), vertelt dat bestuurlijke angst voor onverkwikkelijk nieuws over de eigen campus vooral in de jaren negentig sterk toenam. Een neoliberale politieke koers zette de instellingen aan tot voortdurende concurrentie en een fixatie op het eigen imago. 

“Dat profileren van de eigen universiteiten is nu wel wat minder dan toen”, zegt Agterberg. “Toen waren ze nog veel gevoeliger voor negatief nieuws dat naar buiten kwam. Nu zie je dat ze vooral kijken hoe ze zo min mogelijk mensen tegen het hoofd kunnen stoten, bijvoorbeeld op het terrein van diversiteit. Ze waaien mee met een bepaalde wind.”

Toch blijft mogelijke imagoschade door negatieve berichtgeving voor veel instellingsbesturen een gevoelig punt, zo blijkt uit gesprekken met acht nieuwsplatformen. Saskia Bonger, hoofdredacteur van Delta, vertelt bijvoorbeeld over de moeizame contacten met bepaalde woordvoerders die inmiddels zijn vertrokken. “Ze trokken te pas en te onpas onze integriteit in twijfel. Bij vragen ontspon zich een hele discussie over of het wel de juiste vragen waren. Voor mij was het zonneklaar dat dit een poging was om ons aan onszelf te doen twijfelen. Het was echt gaslighting.”

Zwak redactiestatuut
Edith van Gameren, hoofdredacteur van Profielen (Hogeschool Rotterdam) zegt dat de redactie gemiddeld eens per jaar onenigheid heeft rondom persvrijheid. “Het schuurt altijd. Stel dat we constateren dat er iets mis is met de onderwijskwaliteit. Dan vragen we het college te reageren, want het doel van de hogeschool is goed onderwijs te verzorgen."

"Op dat moment kunnen ze proberen aan de noodrem te trekken door naar de redactieraad te stappen en begint er een soort spel: Wat is het belang om dit op te schrijven? Hebben we de journalistieke regels wel goed gevolgd?”

De redactieraad baseert het oordeel op het redactiestatuut, maar daarin speelt journalistieke onafhankelijkheid niet de hoofdrol. “In ons redactiestatuut staat dat we het belang van de hogeschool moeten dienen”, zegt Van Gameren. “Dat is een formulering die ruimte laat om wat we schrijven in te perken. Wanneer is transparantie niet meer in het belang van de hogeschool?”

Buffer
De situatie van Profielen is niet uitzonderlijk. Ook bij Cursor liep de situatie mede uit de hand door een redactiestatuut dat de journalisten verbood om de belangen van de instelling te schaden. Het redactiestatuut is inmiddels vervangen door een robuust document waarin de persvrijheid van Cursor beter is verankerd. 

“Het voelt nu als een buffer, een soort helm die helemaal goed zit”, zegt Spoor. “Ook voor de redactieraad hebben we zelf mensen mogen aandragen met journalistieke expertise. Alle checkboxes zijn nu goed, dat geeft mij een gerust gevoel.”

In Delft leidde het conflict tussen Delta en het universiteitsbestuur eveneens tot een herziening van het redactiestatuut en ook andere redacties sleutelen momenteel aan hun handvest. Hoewel de redactie van Resource (Universiteit Wageningen) het bijvoorbeeld zelden aan de stok heeft met het huidige bestuur, neemt hoofdredacteur Willem Andrée maar liever het zekere voor het onzekere. “Ook bij ons komt er nu een zin in het statuut dat Resource niet gebruikt kan worden voor welk deelbelang dan ook. Het is geen marketing. Universiteiten worden betaald met gemeenschapsgeld en daar hoort gewoon een tegenmacht bij.”

Pesten met geld
De Groningse UKrant is, net als enkele andere hogeronderwijsmedia, ondergebracht in een onafhankelijke stichting. Volgens hoofdredacteur Rob Siebelink maakt dat de buffer tussen de krant en het bestuur nog net iets schokbestendiger. “Formeel is het zo dat ik mijn spreekwoordelijke middelvinger kan opsteken naar de collegevoorzitter. Niemand kan mij wat maken op de redactie, want ik hoef geen verantwoording af te leggen aan het college van bestuur.” 

Tegelijkertijd relativeert hij die luxe. “Het bestuur kan natuurlijk wel zeggen: wij waarderen een onafhankelijke pers, maar volgend jaar krijg je minder geld. Dat gebeurde een jaar of zeven geleden. Het werd gebracht als noodzakelijke bezuiniging, maar het was gewoon pesten. Aan het eind van het verhaal heb je altijd die afhankelijkheid.”

Bron
Het belang van geld als smeermiddel van de persvrijheid komt bij meerdere gesprekken met redacties naar voren. Gevraagd of hij bij Fontys vrij is om te schrijven wat hij wil, zegt hoofdredacteur Jan Ligthart van Bron volmondig ‘ja’. Of hij daar ook aan toe komt, is een tweede. 

“Met drie fte zijn wij een van de minst bedeelde media in de hoger onderwijswereld. Onze directe buren, Cursor, hebben een redactie van ruim zes fte, terwijl de universiteit een derde is van de omvang van Fontys. Soms komt de redactieraad met goede tips, waarvan ik denk, ja, dat had ik zelf ook al bedacht, maar dat gaat gewoon niet met onze bezetting.” 

Bovendien moet Bron ook nog eens een enorm terrein bestrijken, van Venlo tot Tiburg en van Den Bosch tot Sittard, en daarmee een van de grootste verspreidingsgebieden in het hoger onderwijs. Uiteraard een vrijwel onmogelijke taak is met een dergelijk kleine redactie. Dus bedoeld of onbedoeld spelen door het bestuur toegekende budgetten bij Bron en andere hogeronderwijsmedia een grote rol.

Intimidatie
Maar niet alleen bestuurders maken het de hogeronderwijsmedia soms lastig. Ook studenten staan geregeld op de stoep omdat ze het niet eens zijn met de inhoud of bij nader inzien hun naam van de website verwijderd willen zien.

Wat eenmaal op het internet verschijnt, blijft ook jaren later nog voor jan en alleman te vinden. Hoofdredacteur Wieneke Gunneweg van Erasmus Magazine herinnert zich nog dat studenten ooit stapels papieren kranten probeerden weg te slepen uit onvrede met de inhoud. Wie nu een publicatie teniet wil doen, moet de redactie zover krijgen het offline te halen. 

Pogingen daartoe kunnen soms vervelende vormen aannemen, vertelt Gunneweg. “Een paar weken geleden hadden we een verhaal over een feest voor queer studenten van kleur. Een van onze freelancers die ook graag naar dat soort feesten gaat, maakte er een verhaal over. Dat is heel erg geëscaleerd, terwijl wij gewoon netjes en volgens journalistieke regels hebben geopereerd. Onze medewerker is echt heftig geïntimideerd.”

Gunneweg ervaart inmiddels meer druk op de persvrijheid door ontevreden studenten, dan door lastige bestuurders. “Het is iets van de laatste paar jaar. Ik relateer het wel eens aan de coronatijd. Daardoor zijn ontwikkelingen in de maatschappij in stroomversnelling geraakt met groepen die tegenover elkaar staan. Alles wat in de samenleving speelt, komt ook de universiteit binnen.”

‘Bloed aan je handen’
Siebelink herkent dit. “Ik heb doorgaans meer problemen vanuit die hoek, dan vanuit het universiteitsbestuur. Vorig jaar stond bijvoorbeeld een tentenkamp van pro-Palestijnse activisten naast de redactie. Ik kom uit de dagbladenwereld, ik ben in oorlogen geweest, dus ik word niet snel warm of koud van een bedreiging. Maar het was wel intimiderend wat ze toen deden. Bijvoorbeeld op de persoon spelen: ‘Rob Siebelink, jij bent hoofdredacteur, je hebt bloed aan je handen als je niet voor ons bent.’ Dat soort dingen.”

Vorig jaar zag Siebelink zich drie keer genoodzaakt om op het politiebureau melding te doen van bedreiging en intimidatie. “De polarisatie en verharding zijn een beetje inherent aan de samenleving. Maar als je drie keer bij de politie zit, dan geeft dat wel te denken.”

Om woede en onbegrip te voorkomen, probeert Gunneweg transparanter te zijn over journalistieke keuzes. In verantwoordingskaders geeft Erasmus Magazine tekst en uitleg over hoe artikelen tot stand kwamen. Tegelijkertijd is de hoofdredacteur de eigen grenzen wat beter gaan bewaken. 

“Als mensen vroeger met stoom uit de oren bij ons binnen kwamen lopen, lieten we alles uit de handen vallen om in gesprek te gaan. Op een gegeven moment zei ik: dit gaan we dus niet meer doen. Als iemand boos is, prima. Kunnen we er binnen vijf minuten uitkomen? Zo nee, maak dan maar een afspraak.”

Update, dinsdag 3 juni, 18.10 uur
In de korte tijd dat deze coalitie aan de macht was, werd het hoger onderwijs met nooit eerder vertoonde bezuinigingen geconfronteerd. Minister Eppo Bruins van Onderwijs (NSC) moest zich in allerlei bochten wringen om die maatregelen te verdedigen, leek er soms zelf ook moeite mee te hebben, maar zette ze wel door. 

De langstudeerboete werd nog geschrapt, maar er werd voor honderden miljoenen bezuinigd. En voor de komende regeerperiode, zo bleek uit de voorjaarsnota, zouden daar nog eens honderden miljoenen bijkomen. 

Te vroeg
De vraag is dus of de coalitiebreuk en val van het kabinet daar verandering in gaan brengen. Zoals Bron eerder meldde, is de val van dit kabinet geen garantie dat bezuinigingen worden teruggedraaid. Of dat er snel een ander beleid komt dat gunstiger is voor het hoger onderwijs. 

Als het verleden een aanwijzing is voor de toekomst, dan kan het zo maar een jaar duren eer een nieuwe regering is gevormd. Tot dan blijft het huidige kabinet zitten en worden geen grote maatregelen meer genomen. En de vraag is wat voor nieuw kabinet er komt en of dat dan een heel andere koers gaat varen. Zo is het nu balanceren tussen hoop en vrees. 

Meer ruimte
“Er gaan nu verkiezingen komen”, zegt Fontysvoorzitter Joep Houterman. “En dan hoop ik dat er straks weer meer ruimte komt voor onderwijs en onderzoek. Dit kabinet heeft daar gigantisch op bezuinigd en daarmee een additionele rem gezet op een heleboel dingen. Het heeft de verkeerde kant uitgeroeid, terwijl de behoefte aan bekwame mensen in het werkveld juist alleen maar toeneemt.”

“Hopelijk komt er straks een kabinet met een nieuwe, andere visie. Dat is hard nodig. Want naast het hanteren van de handrem en het bezuinigingsmes zijn er gewoon veel zaken blijven liggen, zoals het vraagstuk over de internationale studenten. Dus een nieuw kabinet met een nieuw beleid zou ons wel kunnen helpen in een tijd waarin er, los van bezuinigingen, al zoveel uitdagingen zijn voor het hoger onderwijs.”

Investeren
De Vereniging Hogescholen roept bij monde van voorzitter Maurice Limmen de Haagse politiek op om nu te investeren in de toekomst van Nederland, en dus in hogescholen aangezien deze “een essentiële rol als banenmotor”. Limmen: "Er is een schreeuwend tekort aan leerkrachten, verpleegkundigen, technici en it'ers; beroepen waar het hbo rechtstreeks voor opleidt.”

“Dus roep ik de Haagse politiek op om juist nu - ook in de mogelijk lange aanloop naar een nieuw kabinet - geen zand in deze banenmotor te strooien, maar te investeren in de toekomst van Nederland. De arbeidsmarkt kan niet wachten.” 

Limmen is blij dat afgelopen week een grote meerderheid van de Tweede Kamer aangaf dat het huidige “beperkte aantal bestaande internationale opleidingen in het hbo gewoon mag blijven bestaan”. Maar hij zegt er meteen waarschuwend achteraan: “Wij gaan er uiteraard vanuit dat deze politieke discussie over internationalisering niet weer opnieuw gevoerd gaat worden.”

Studenten
Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) is blij dat deze regering nu sneuvelt. Voorzitter Mylou Miché: “Dit kabinet heeft niks kunnen betekenen voor studenten. Telkens maakte het kabinet de keuze studenten een stapje naar achteren te laten zetten. Het is dan ook tijd voor nieuwe mensen met betere plannen. Laten we hopen dat ellendige voorstellen als de langstudeerboete nooit meer terugkomen en politici eindelijk wakker worden en een stagevergoeding verplicht gaan stellen.”

Voor volgende week dinsdag hebben de vakbonden een grote landelijke demonstratie georganiseerd op het Malieveld. Zoals dat in november van het afgelopen jaar ook al gebeurde wordt daarmee geprotesteerd tegen de bezuinigingen op het hoger onderwijs. 

Destijds ging het om bezuinigingen van vele honderden miljoenen en de invoering van de langstudeerboete voor studenten. Mede door de protesten werd de langstudeerboete toen geschrapt, maar bleven de financiële kortingen grotendeels overeind. Tot woede van vakbonden en onderwijsorganisaties zijn nu door het kabinet in de voorjaarsnota nog eens 400 miljoen extra aan bezuinigingen opgenomen. 

Ook bij Fontys is die nieuwe korting rauw op het dak gevallen. In een officiële reactie liet het Fontysbestuur weten dat het deze plannen van het kabinet betreurt en dat het van mening is dat er juist meer geïnvesteerd zou moeten worden in het hoger onderwijs. Het college van bestuur staat daarom volledig achter de acties en de aangekondigde stakingsdag. 

Salaris
Waarbij er dus, in tegenstelling tot de grote protestdag in november en tot de keren dat de estafettestaking Fontyssteden aandeed, deze keer niet op het salaris wordt gekort van de medewerkers die meedoen aan de actiedag.

Gevraagd naar de reden waarom dat dit keer niet wordt gedaan, kreeg Bron als verklaring: “Het bestuur staat positief tegenover de staking en ondersteunt medewerkers en studenten die mee willen doen. Er is onderling tussen de hogescholen afgesproken dat medewerkers die op 10 juni aanwezig zijn bij de manifestatie in Den Haag gewoon doorbetaald worden.”

De drie leden van het college van bestuur moeten zelf nog kijken of het lukt om die dag op het Malieveld aanwezig te zijn. Vorige keer waren voorzitter Joep Houterman en bestuurslid Arian Steenbruggen naar Den Haag afgereisd.

Tentamens
Overigens gaat ook deze keer het onderwijs voor Fontys op die dag gewoon door. Studenten die deze dag mee willen doen aan de actie, wordt verzocht zich af te melden bij de betreffende docent(en). Tentamens gaan in elk geval gewoon door. Wie zich heeft afgemeld, houdt recht op de gebruikelijke extra kans.  

“De gemeente ziet het wel zitten”, aldus bestuurslid Frans Möhring. Volgens hem is het echter een lang traject om alle bestemmingsplannen aan te passen.

Daarnaast heeft het beleid van dit kabinet ook impact. In de Voorjaarsnota staat dat de huren voor sociale huurwoningen de komende twee jaar worden bevroren. Daardoor hebben woningcorporaties minder geld om te investeren in nieuwbouw. Dat scheelt op termijn 185.000 huizen, zo stellen zij. Om nog maar te zwijgen over het uitblijven van een stikstofbeleid door Den Haag.

Aantrekkelijk
Niettemin blijft de optie voor het college van bestuur van Fontys overeind. Het zou dan gaan om een gebouw met 200 tot 250 wooneenheden. Waar op de campus dat gebouw moet komen te staan is nog niet vastgelegd. “Je kunt je voorstellen dat dit voor bijvoorbeeld internationale studenten heel aantrekkelijk kan zijn”, aldus Möhring.

Fontys wil overigens zelf geen ‘eigenaar’ zijn van de woontoren. Dat zou een derde partij moeten zijn, die dan toestemming krijgt om dat pand op Fontysterrein te bouwen en exploiteren.

Brug
Zoals bekend moet Fontys bezuinigen door de krimp van de studentaantallen. Eerder gaf Möhring al aan dat het bestuur twee knoppen heeft om aan te draaien: personele kosten (tachtig procent van het totaal) en vierkante meters.

“Met dat laatste zijn we druk bezig. Op campus Stappegoor zijn twee gebouwen al afgestoten en zijn we in overleg met de gemeente Tilburg over de rest van de campus.” 

Ook voor Venlo wordt al enige tijd gewerkt aan herinrichting van de campus aldaar. Een van de twee gebouwen gaat in elk geval niet meer voor onderwijs gebruikt worden. Dat gaat verhuurd worden aan een derde partij, waarbij studentenhuisvesting een van de opties is. En ook daar worden die plannen omarmd door gemeente en provincie.

Hoge huurprijs
Voor Eindhoven geldt dat voor de Sporthogeschool geen nieuwe plannen bestaan. Die zitten met hun prachtige gebouw precies op de goede plek. HRM en Toegepaste Psychologie, nu nog gehuisvest in de Witte Dame, is een ander verhaal.

“Dat kost Fontys behoorlijk wat aan huur.” Niettemin verwacht Möhring niet dat daar op korte termijn iets gaat veranderen. “Ons huurcontract loopt nog tot 2029. Het zal mede afhangen van de studentaantallen bij die opleidingen wat daar gaat gebeuren.”

De diensten zijn nu nog ondergebracht in het DLL-kantoorgebouw in het centrum van Eindhoven, maar keren over dik een jaar terug naar Rachelsmolen. “Daar hebben we voldoende ruimte voor hier. Zij zullen waarschijnlijk met name in R3/4 onderdak krijgen. Dat zal hier en daar wel gaan schuren, maar dat gaat wel lukken.”

Grote campus
Wat Möhring betreft zou het prachtig zijn als ooit de campussen van Fontys en de TU/e met elkaar verbonden worden en één grote campus worden. Maar dat is lastig: de twee terreinen zijn van elkaar gescheiden door de John F. Kennedylaan.

“Daar zou je natuurlijk een of meer bruggen aan kunnen leggen om het met elkaar te verbinden. Maar eer dat ooit zover komt, dan is er nog heel wat water door de Dommel gestroomd.”

Het onderhandelaarsakkoord over het doorlopend sociaal plan geldt voor een periode van twee jaar. Wel moeten de leden van de vakbonden er eerst nog mee instemmen. Woensdag zijn alle medewerkers al door Fontys op de hoogte gesteld via email. 

Fontys heeft te maken met demografische en andere factoren waardoor sprake is van krimp. De afgelopen paar jaar zijn de studentaantallen behoorlijk gedaald, waardoor bezuinigingen noodzakelijk zijn. Eerder liet het bestuur al weten dat de prognoses over de krimp zich laten vertalen in ongeveer 700 formatieplaatsen die verloren zullen gaan. Het grootste deel daarvan, 400 à 500, wordt door natuurlijk verloop opgevangen. 

Bestuurslid Frans Möhring: “Als die prognoses blijven kloppen, en dat doen ze tot nu toe, betekent dit dus dat we er met natuurlijk verloop alleen niet komen. De komende drie tot vier jaar zou dat voor 200 tot 250 fte ontslag betekenen. Omdat we iedereen op dezelfde manier willen behandelen is dit sociaal plan opgesteld. Zodat we voorbereid zijn op het moment dat er reorganisatieplannen gemaakt moeten worden."

Personeelslasten
Van alle inkomsten waarmee Fontys draaiende wordt gehouden gaat zo'n 80 procent op aan personeelslasten. En minder studenten betekent nu eenmaal minder inkomsten. “We gaan er op dit moment van uit dat we in 2029 nog 35.000 tot 37.000 studenten hebben. Dat waren er een paar jaar geleden nog 46.000. En ja, dan kun je als bestuur eigenlijk maar aan twee knoppen draaien: je vierkante meters en je personeel. Dat eerste doen we al, en dit sociaal plan is hoe we het tweede voor ons zien."

Möhring wil met de nieuwe afspraken ook bevorderen en organiseren dat de interne mobiliteit toeneemt; dat medewerkers ook binnen Fontys uitkijken naar een andere baan. “Dat hebben we tot nu toe wel aangeraden, maar dat gaan we voortaan beter bewaken. Er komt een stevigere rem op het werven van nieuwe mensen, dat kan niet meer ongebreideld."

”Als er binnen Fontys al geschikte mensen rondlopen voor een interne vacature, zal daar door HR&O actief op worden gehandeld. Dat kan betekenen dat iemand met een tijdelijk contract mogelijk vervangen wordt door een medewerker die elders mogelijk overtallig wordt en ook prima dat werk zou kunnen doen. Die mobiliteit zal hoe dan ook wel echt op gang gebracht moeten worden.”

Beethoven
Het is niet alleen de krimp die effect heeft op Fontys. Positief zijn natuurlijk de miljoenen die via ‘Beethoven’ naar de regio stromen en waarvan ook Fontys kan profiteren. “Beethoven zit voor een deel wel in onze plannen. En het geeft ook zeker kansen. Alleen zie ik dat op dit moment nog niet terug”, aldus Möhring. Wel ziet hij een mogelijk effect in de zin dat de krimp harder gaat bij de andere Fontyslocaties dan in Eindhoven.

Wat hij ook ziet is het effect van de koers van dit kabinet. De roep om het aantal internationale studenten in te perken, heeft volgens Möhring nu al gevolgen. “Samen met alle onduidelijkheid en onzekerheid die dat schept, zien we bij Fontys dat studenten nu minder voor Nederland kiezen. Bijvoorbeeld Bulgaarse en Roemeense studenten kiezen nu vaker voor Italië en Spanje.”

Fusies
Plannen voor nieuwe fusies van instituten heeft het bestuur niet. In Tilburg zijn ACE en Economie en Communicatie al samengevoegd, hetzelfde geldt voor de educatieve opleidingen en dit gaat ook gebeuren met de technische instituten in Nexus en de twee instituten International Business en Techniek en Logistiek in Venlo. In al die gevallen moeten deze samensmeltingen in praktische zin overigens nog wel plaatsvinden. 

“Concrete voornemens voor meer fusies zijn er niet. Maar in zijn algemeenheid kijken we als bestuur natuurlijk wel naar samenwerkingen waar dat beter is. Alleen is dat overal anders. In Nexus gaat het om het technische domein, waar het bij Venlo bijvoorbeeld vooral om de regionale functie gaat.”

Vaak zijn dit soort plannen ook wel grond voor rumoer en wrevel, zoals dat gaat bij fusies. Zo was er irritatie bij sommige medewerkers van Speco over de wijze waarop de fusie aanvankelijk handen en voeten kreeg. Bij de plannen voor Nexus zijn ook nog lang niet alle plooien gladgestreken. 

Argwaan
Tijdens de vergadering van de centrale medezeggenschapsraad van vorige week kreeg het college van bestuur te horen dat er argwaan richting het bestuur bestaat vanwege het voornemen om De Nieuwste Pabo aan Fontys Educatie toe te voegen. “Ja, dat klopt. Maar De Nieuwste Pabo in je eentje overeind zien te houden, dat zou knap ingewikkeld zijn. Maar omdat we dit samen doen (De Nieuwste Pabo is een samenwerkingsverband met Zuyd Hogeschool, red.) is dat wel mogelijk.”

Möhring benadrukt dat het bestuur maar één doel voor ogen heeft: Fontys nu maar ook in de toekomst gezond houden. “Dat betekent dus ook dat je open moet staan voor alle opties die dat doel dienen. En dat je ondertussen de tering naar de nering zet.”

Komende maand houdt het bestuur met de dienst HR&O en vertegenwoordigers van de vakbonden drie informatiesessies waarin de afspraken en uitwerkingen van het sociaal plan worden toegelicht.

Op het TU/e terrein, waar het officiële podiumprogramma plaatsvindt, is Stef Dingemans, docent Sociale Studies al vroeg aanwezig. Hij wierp zich binnen Fontys op als kartrekker van de stakingsactie, toen hij zag dat Eindhoven in eerste instantie niet eens voorkwam in het rijtje van de estafettestaking.

“Deze bezuinigingen raken niet alleen mij als docent. Wanneer je gaat korten op onderwijs, raakt dat de hele maatschappij. Ik zou me ervoor schamen als Eindhoven dan niets doet.”

Enthousiasme aanwakkeren
Samen met TU collega’s heeft hij de afgelopen weken geprobeerd om het enthousiasme voor de staking aan te wakkeren. Voor een tiental directe collega’s van Dingemans is het in ieder geval vanzelfsprekend om vandaag aanwezig te zijn.  

Malissa Meertens, onderzoeker Sociale Studies, heeft geen moment getwijfeld om mee te doen. “We kunnen dit niet zomaar over ons heen te laten komen. Er kan niet op onderwijs bezuinigd worden, want het is de toekomst van ons allemaal. We moeten een geluid laten horen.”

Ook voor Inge van de Vorst, docent HRM en Toegepaste Psychologie bij Fontys, was het geen optie om toe te kijken. “Onderwijs is een sociaal grondrecht. Door deze bezuinigingen breek je het onderwijs af en tref je vooral de kwetsbaren in de maatschappij. Dat kunnen we niet laten gebeuren.”

Wakker geschud
Tegen half een stroomt het terrein langzaam vol. Bernard Koekoek, FNV-woordvoerder, heeft niet al te hoge verwachtingen over de opkomst, en niet alleen omdat het weer niet meezit.

“Voor Eindhoven is het al best bijzonder dat er überhaupt gestaakt wordt. Maar ook zij zijn gelukkig wakker geschud en laten zien dat ze solidair zijn met de andere stakers.”  

Als Koekoek even later het podium opklimt, dikt hij het aantal aanwezigen wel erg aan, als hij het heeft over 750 deelnemers. Na een grove telling van Bron gaat het waarschijnlijk om de helft. Hoeveel medewerkers van Fontys zich onder de actievoerders bevinden is moeilijk na te gaan.

Geen bommen, maar boeken
Waar de Fontysstudenten vanmiddag zijn, is ook niet duidelijk. Veel zijn het er in elk geval niet. Laurence, derdejaars PABO student is wel goed zichtbaar. Hij is vanmiddag één van de sprekers en vindt tijdens zijn speech veel bijval met zijn leus ‘geen bommen, maar boeken’.

Hij is samen met Benjamin, oud-student ICT bij Fontys, naar de staking gekomen. Minder geld is slecht voor de kwaliteit van het onderwijs, vindt hij. “Als er minder budget is, hebben docenten minder tijd voor je. Ook is er dan geen geld voor goede materialen, zodat je met shit werkt, die in de praktijk niet gebruikt wordt.”

Kritische noot
Ook Dingemans mag als medeorganisator de aanwezigen toespreken en gebruikt het podium voor een kritische noot. “Ik ga het hier niet hebben over al die bestuurders die hier niet zijn. Liever heb ik het over jullie. Hoe bijzonder en moedig ik het vind dat jullie hier vandaag staan.”

Na alle toespraken is het tijd voor een protestmars dwars door het centrum van Eindhoven. Vlakbij het gemeentehuis staat wethouder Stijn Steenbakkers de stoet op te wachten om de petitie in ontvangst te nemen. Hij heeft veel begrip en sympathie voor de actievoerders, maar benadrukt ook dat er voor de Brainportregio wel al veel geld is uitgetrokken.

Met het aanbieden van de petitie komt een einde aan deze actiemiddag. Wie alsnog aan wil haken, moet morgen naar Delft, het eindpunt van de estafettestaking. Voorlopig dan, want inmiddels zijn de voorbereidingen voor vervolgacties tegen de bezuinigingen in het hoger onderwijs in volle gang.      

Op Goede Vrijdag heeft het kabinet de Voorjaarsnota naar buiten gebracht, nadat de vier regeringspartijen ruim 24 uur achter elkaar hadden onderhandeld. De uitkomst voor het onderwijs en onderzoek: nieuwe bezuinigingen.

De instellingen krijgen bijvoorbeeld minder geld om de inflatie op te vangen. Deze korting op de ‘loon- en prijsbijstelling’ geldt voor alle ministeries. Maar er zijn ook gerichte bezuinigingen aangekondigd.

25 miljoen voor wetenschap
Afgelopen december sloten PVV, VVD, NSC en BBB een deal met vier oppositiepartijen om de bezuinigingen te verzachten. Een van de afspraken was dat de wetenschap er vier keer 25 miljoen euro per jaar bij krijgt.

Dit wetenschapsgeld haalt het kabinet deels uit het funderend onderwijs weg: een verbetering van het curriculum wordt uitgesteld. De rest van het geld is een sigaar uit eigen doos. Het komt uit een potje (studievoorschotmiddelen) dat al wél voor het hoger onderwijs was gereserveerd maar nog geen vastgelegde bestemming had.

Ov-vergoeding buitenland
In de voorjaarsnota staat bovendien een regelrechte bezuiniging op de bekostiging van het hoger onderwijs van 59 miljoen euro vanaf 2030. Dit jaar gaat het om twee miljoen, volgend jaar om 24 miljoen en zo loopt het op.

Deze bezuiniging komt deels in de plaats van een andere. De regering wilde voor Nederlandse studenten in het buitenland de vergoeding voor de ov-kaart schrappen. (Wie over de grens studeert, heeft niets aan een Nederlandse ov-kaart en kan in plaats daarvan een maandelijkse bedrag op de bankrekening krijgen.)

Die bezuiniging gaat niet door, want die blijkt juridisch niet houdbaar. Met andere woorden, iemand kan een rechtszaak aanspannen en dan is de kans groot dat het kabinet die vergoeding toch overeind moet houden. Dat is dus een financiële tegenvaller – en daar moet het onderwijs voor bloeden.

Ook de verbetering van de cyberveiligheid (technisch: het invoeren van de NIS2-richtlijn) wordt deels op het onderwijs afgewenteld. Voor andere ministeries waren deze kosten al bekend, voor OCW nog niet.

Aantallen studenten
Tegenvallers zijn er vaker in de Voorjaarsnota, maar soms is het juist goed nieuws. Hbo-studenten behalen sneller hun diploma dan verwacht, staat in deze voorjaarsnota. Dat is voor iedereen fijn, alleen veranderen hun basisbeurs, aanvullende beurs en ov-studentenkaart eerder dan voorzien in een gift. De overheid moet dus sneller voor hen ‘betalen’.

Een andere ‘tegenvaller’ voor de schatkist is het aantal studenten in het hbo: de krimp slaat kennelijk minder hard toe, want de verwachte studentenaantallen zijn naar boven bijgesteld. Op termijn kost dit 96,8 miljoen euro extra.

De universiteiten kunnen juist minder geld tegemoet zien doordat het aantal Nederlandse studenten in het wetenschappelijk onderwijs kleiner blijkt dan gedacht: het scheelt op termijn 40 miljoen euro per jaar.

In de studiefinanciering heeft het ministerie dit jaar, om allerlei redenen, een tegenvaller van 94 miljoen euro. Maar op de lange termijn is er juist een meevaller van 36 miljoen euro doordat minder studenten studiefinanciering aanvragen en de aanvullende beurs meestal lager uitvalt dan geraamd. Ook blijken studenten minder met het openbaar vervoer te reizen, zodat de ov-studentenkaart goedkoper is geworden.

Andere sectoren
In de rest van het onderwijs wordt ook bezuinigd. Zo verdwijnt de ‘onderwijskansenregeling’, waarmee scholen in bepaalde achterstandswijken meer geld krijgen. Dit scheelt structureel 177 miljoen euro. Verder gaat de bekostiging van het mbo omlaag: uiteindelijk met 21 miljoen euro per jaar.

Reacties
Voorzitter Caspar van den Berg van universiteitenvereniging UNL noemt de nieuwe bezuinigingen “schadelijk voor het onderwijs en daarmee schadelijk voor de toekomst van Nederland”.

De Algemene Onderwijsbond is ronduit woedend. Voorzitter Thijs Roovers vergelijkt de bezuinigingen met “snoep stelen van een kind”, nu het kabinet geld weghaalt bij de kansen van kwetsbare leerlingen in het voortgezet onderwijs.

De Mbo-raad vindt het allemaal ook gek. “Het is een onsamenhangend geheel van maatregelen”, zegt voorzitter Adnan Tekin. “Schade aan het onderwijs en daarmee schade aan de toekomst van Nederland is daarvan een onvermijdelijk gevolg.”

De Vereniging Hogescholen heeft nog niet gereageerd op de Voorjaarsnota.

Hogescholen en universiteiten moeten de komende jaren de broekriem aanhalen, want er zijn steeds minder Nederlandse studenten en het kabinet remt de internationalisering. Daar komen de bezuinigingen nog overheen.

Dus verdwijnen er banen en gaan er opleidingen sluiten. Het doek valt bijvoorbeeld voor aardwetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam en enkele kleine taalopleidingen moeten fuseren.

Voor de huidige studenten zou het niet mogen uitmaken, want zij hebben het recht om hun opleiding af te maken. Maar krijgen ze nog steeds goed onderwijs? Daar heeft de overheid geen zicht op.

Gat in het toezicht aan
Er is een ‘toezichtsgat’, staat in het jaarlijkse rapport De Staat van het Onderwijs, dat de Inspectie van het Onderwijs vandaag uitbrengt. Het overheidstoezicht op het hoger onderwijs is verdeeld over twee organisaties: de Onderwijsinspectie en accreditatieorganisatie NVAO. Maar zij dekken niet alles af.

De verdeling is als volgt. Eens in de zes jaar moeten opleidingen door de keuring van kwaliteitsbewaker NVAO heen, anders mogen ze geen diploma’s uitreiken en krijgen studenten geen studiefinanciering. De NVAO baseert zich op het oordeel van deskundigen die de opleiding doorlichten.

Daarnaast houdt de Inspectie van het Onderwijs toezicht op de naleving van wet- en regelgeving in het hoger onderwijs. De inspecteurs grepen bijvoorbeeld in bij de TU Delft, toen ze ‘signalen’ kregen dat de sociale veiligheid er in gevaar was.

“Die verschillende instanties zijn los van elkaar neergezet”, zegt Alida Oppers, “maar zo zit de werkelijkheid niet in elkaar.” Het leidt tot witte vlekken in het toezicht, waarschuwt ze. 

Heeft u een voorbeeld?
“In de krant kun je lezen over de Roosevelt Academy in Zeeland en de Universiteit Twente, waar ze moeten bezuinigen. Dat gaat vaker gebeuren. We moeten er rekening mee houden dat allerlei opleidingen in nabije toekomst ‘in afbouw’ zullen raken: ze worden opgeheven. Een opleiding in afbouw wordt niet meer door de NVAO bekeken, terwijl er natuurlijk nog wel studenten zijn, die ook recht hebben op goed onderwijs.”

Dus je kunt accreditatie krijgen, vijf jaar later besluiten om de opleiding af te bouwen en nog eens vijf of zes jaar later lopen er nog steeds studenten rond zonder dat de overheid kijkt of hun onderwijs goed genoeg is.
“Dat zou in theorie kunnen. En zo’n situatie is in deze tijd bepaald niet denkbeeldig. In de Staat van het Onderwijs schrijven we voor het eerst dat de financiële weerbaarheid van universiteiten en hogescholen echt aandacht vraagt. Niet alleen vanwege de bezuinigingen, maar ook vanwege de demografische ontwikkelingen. Er zijn straks gewoon minder studenten en het kabinet kijkt ook nogal kritisch naar de internationalisering. Daar komen de inflatie en de hoge energierekening nog bij.” 

Je hoeft een opleiding niet meteen te sluiten, je kunt ook het aantal docenten terugschroeven. Wie houdt in de gaten of dat ten koste gaat van het onderwijs?
“Wij doen nu een onderzoek bij alle universiteiten: hoe wordt er omgegaan met die minder rooskleurige financiële vooruitzichten? Daarbij kijken we ook naar de kwaliteit van het onderwijs, bijvoorbeeld naar het aantal docenten aan opleidingen.”

In zware tijden kunnen sommige studenten dus ondermaats onderwijs krijgen. Kan de overheid dat gat dichttimmeren?
“Dat kan, maar daar gaat zo een paar jaar overheen. Wij pleiten al langer voor een modernisering van de wet op het hoger onderwijs. Dan kun je opnieuw bedenken hoe je het toezicht het beste kan regelen.”

Zijn er meer witte plekken in het toezicht?
“Als er tussentijds iets misgaat met de onderwijskwaliteit bij een opleiding, of als dat dreigt te gebeuren, dan kunnen wij niet ingrijpen en de NVAO ook niet. Bijvoorbeeld als een onderwijsvernieuwing misloopt. Dat is wel een risico van het huidige stelsel, waarin de NVAO eens in de zes jaar de kwaliteit van opleidingen beoordeelt.”

Maar volgens De Staat van het Onderwijs functioneert het accreditatiestelsel goed.
“In het algemeen wel, maar er zijn aandachtspunten. Meestal hebben de deskundige beoordelaars bijvoorbeeld maar één onderzoeksdag op de opleiding zelf. En dan moeten ze een oordeel vellen over alle varianten: deeltijd, voltijd, verschillende locaties. Dat systeem is wel kwetsbaar.”

Jullie noemen ook het belang van burgerschap in het onderwijs. Is toezicht daarop ook een witte vlek in het hoger onderwijs?
“In de wet op het hoger onderwijs staat dat de instellingen aandacht moeten schenken aan het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef van studenten. Maar dat artikel is zo abstract dat wij daar als toezichthouder niet goed mee uit de voeten kunnen.”

In het geval van ‘wanbeheer’ kan de Onderwijsinspectie wel optreden. Dat is bijvoorbeeld bij de TU Delft gedaan toen de sociale veiligheid in het geding was. Biedt dat niet genoeg ruimte om in te grijpen bij problemen?
“We doen inderdaad vaker onderzoek bij instellingen in het hoger onderwijs, ook in gevallen waarbij we niet op voorhand zeker weten dat er wanbeheer is. We kunnen niet zeggen bij hoeveel instellingen we onderzoek doen, want daarover communiceren we pas als er een rapport ligt. Maar voorheen was het echt een uitzondering, en nu niet.”

Bij de TU Delft zijn de problemen misschien zichtbaar, maar elders spelen soortgelijke dingen. Er is altijd wel een hoogleraar die opeens een tiran blijkt of een bestuurder die geen tegenspraak duldt.
“Er zijn andere instellingen waar ook veel signalen over zijn binnengekomen, waar onderzoeken lopen. Je kunt de problemen niet veralgemeniseren, maar je kunt wel zeggen dat er in de academische wereld risicoverhogende omstandigheden zijn. Het gaat dan om een combinatie van hiërarchische afhankelijkheden en een enorme werkdruk in een competitieve omgeving. Daardoor komen mensen gemakkelijk in grensoverschrijdende situaties terecht. Maar eigenlijk is dat het terrein van de Arbeidsinspectie.”

Jullie gaan niet over sociale veiligheid?
“Wel als wanbeheer de oorzaak is. Verder is het voor ons van belang of zulke omstandigheden de kwaliteit van het onderwijs raken.” 

En zelfs als de kwaliteit van het onderwijs in het geding lijkt, kunnen jullie dus niet altijd ingrijpen.
“Daarom pleiten we voor een dekkend stelsel. Het maakt ons niet uit wie de verantwoordelijkheid krijgt, als die maar ergens ligt.”

In dit manifest vragen het Interstedelijk Studenten Overleg (met zijn wortels in de medezeggenschap) en de Landelijke Kamer van Verenigingen (LKvV) aan de politiek en de onderwijsinstellingen om dit in praktijk te brengen.

Sinds 2016 hoeven onderwijsinstellingen niet langer collegegeld te vragen aan studenten die geen lessen meer volgen naast hun werk in de medezeggenschap of in het bestuur van een studie-, studenten- of sportvereniging. Deze actievelingen staan dan gewoon ingeschreven als student en kunnen dus nog lenen bij DUO en gebruikmaken van hun ov-kaart. Het maakt het goedkoper om iets naast je studie te doen.

Maar uit een rondvraag  van ISO en LKvV blijkt dat een groot aantal hogescholen en universiteiten deze regeling niet toepast. Bestuurswerk zou daardoor steeds vaker iets voor de ‘happy few’ worden.

Dat is zonde, vinden de tientallen organisaties die het manifest ondertekenden. "Studentbestuurders dragen bij aan een verbonden studentengemeenschap en daar moet je niet op besparen”, zegt ISO-voorzitter Mylou Miché.

Tussen alle bezuinigingen en harmonisaties van instituten, opleidingen en diensten door, lijken de tegenstrijdige en vaak weinig concrete wensen en eisen die uit Den Haag komen minder van belang. Maar het gaat uiteraard wel iedereen aan bij Fontys. Want dit gaat over de toekomst van het hoger onderwijs.

Dus: wordt er voldoende samengewerkt met andere hogescholen? Is het aantal opleidingen bij de Fontys nu toe- of afgenomen? En wat gebeurt er met opleidingen waar zich heel weinig studenten voor melden?

Karlijn Spoor, consultant opleidingsportfolio bij Fontys, probeert antwoord te geven op die vragen. Probeert, want niet overal heeft ze een antwoord op. “Omdat het heel complex is”, luidt haar antwoord. “Je kunt geen cijfers brengen zonder uitgebreide context.”

“Om maar een voorbeeld te geven: wat is een opleiding? Het klinkt gemakkelijk, maar binnen een opleiding zijn er vaak verschillende afstudeerrichtingen. Soms wordt zo’n richting opgeheven. Moet je dan spreken van het opheffen van een opleiding?”

“Natuurlijk, ook bij Fontys is het aantal opleidingen in totaal wel toegenomen de afgelopen jaren. Dat is heel simpel te verklaren: er zijn meer Ad’s en masteropleidingen opgezet.”

Wens
Logisch, want dat was ook de nadrukkelijke wens van niet alleen het werkveld maar ook van de vorige minister van Onderwijs, Robbert Dijkgraaf. En Bruins heeft daar ook geen probleem mee. Bij die opleidingen verwacht hij ook geen krimp.

“Wat betreft de masters zitten we al op honderd procent als het gaat om aansluiting op bacheloropleidingen die Fontys aanbiedt”, stelt Spoor. “Dat komt omdat we cross-sectorale masters hebben ontwikkeld waar iedere afgestudeerde bachelorstudent kan instromen. Als deze cross-sectorale masters buiten beschouwing worden gelaten, bieden we voor 73% van de bachelors een aansluitende master aan.

Voor de Ad’s is dat wat minder. “Ongeveer de helft van onze bacheloropleidingen heeft een aanverwante Ad. Maar voor de duidelijkheid: uitbreiding van het master- en Ad-portfolio is geen doel op zich. We doen dat alleen als de markt er om vraagt.”

Vaag
Terug naar de wensen en eisen uit Den Haag. Want minister Bruins blijft vaag als het gaat over de vraag of nieuwe opleidingen mogen worden begonnen. En in hoeverre hij samenwerking als een plicht ziet.

Spoor: “Fontys start of beëindigt niet zomaar opleidingen. Allereerst wordt elke nieuwe opleiding getoetst op macro doelmatigheid en kwaliteit. Maar als Fontys kijken we nog voor het zover komt eerst of het ook het soort opleiding is die wij belangrijk vinden.”

Op dezelfde wijze wordt beoordeeld of een studie wordt opgeheven. En ook dat gebeurt regelmatig. Voor een deel is dat ook logisch verklaarbaar. Fontys is immers ooit begonnen als een verzameling hogescholen die onder één dak gebracht werd. En waardoor nogal wat overlappingen plaatsvonden. “Om maar iets te noemen: commerciële economie had en heb je dus zowel in Eindhoven als Venlo als Tilburg.”

Op dat punt zijn de laatste tijd echt wel stappen gemaakt, stelt Spoor. “Er is nu veel meer sprake van zelfregie dan vroeger. Nee, dat is niet een kwestie van centralisatie. Uiteindelijk besluit het bestuur of wij een opleiding aanvragen of afbouwen. Wat wel nieuw is: in het voortraject bespreken de directeuren op sectorniveau al of en welke opleidingen erbij komen of opgeheven worden. En hun advies gaat dan naar het bestuur.”

Avans
Op het gebied van samenwerking, zo geeft Spoor aan, doet Fontys ook al heel veel. “Er zijn zes cross-sectorale thema’s waarvan we in samenwerking met andere hogescholen hebben gezegd: daar moeten we nieuwe opleidingen ontwikkelen.”

“Met Avans hebben we drie masters in een jointdegree ontwikkeld. Daarnaast hebben we met Avans afgesproken dat wij alleen een Ad Finance aanbieden in Venlo. Als we dat ook in Eindhoven zouden doen, zou dat namelijk kunnen betekenen dat die opleiding van Avans in Den Bosch te weinig instroom trekt.”

Behoefte
Het stoppen van opleidingen is sowieso een moeilijk ding. Vooral als de markt wel aangeeft heel erg behoefte te hebben aan professionals in die tak van sport. “Goed voorbeeld is het educatieve domein. Er zijn maar heel weinig studenten die de lerarenopleiding Duits of natuurkunde volgen. Maar in Limburg kun je bijvoorbeeld echt niet stoppen met zo’n opleiding Duits, die hebben ze daar veel te hard nodig.”

Dat wordt sinds de fusie van alle educatie opleidingen in januari van dit jaar opgelost waardoor opleidingen beter op elkaar zijn afgestemd en studenten gemakkelijker van opleiding kunnen switchen. “Of neem Toegepaste Gerontologie: twee jaar geleden is besloten die opleiding te stoppen, maar de inhoud ervan is wel opgenomen in bestaande opleidingen binnen Mens en Gezondheid.”

Educatie
In de educatiesector zijn dus alle pabo’s, lerarenopleidingen en andere educatieve opleidingen sinds januari van dit jaar opgegaan in één instituut: Fontys Educatie.

“We verkennen momenteel of het mogelijk is om deze 22 opleidingen aan te bieden onder éen brede bachelor. Heel spannend is dat wel. We zijn ook de enige in Nederland die dit heeft gedaan, en daarmee laat Fontys ook zien welke ambitie het heeft.”

Andersom blijven sommige opleidingen juist ook in de huidige vorm bestaan omdat er landelijk al zo weinig aanbod in is. Spoor noemt als voorbeeld Podotherapie. “Fontys is een van slechts twee instellingen die deze studie aanbiedt. Terwijl er wel een groot tekort is aan podotherapeuten.”

“In de Randstad is die opleiding al helemaal niet te vinden. Daarom voeren we nu verkennende gesprekken met de hogescholen van Amsterdam en Rotterdam. Er is maar een hele kleine kans dat studenten uit die steden naar Eindhoven komen om hier die studie te volgen. Wat we nu bekijken is of het mogelijk is om Fontys die studie daar aan te bieden, waarbij we gebruik mogen maken van de faciliteiten van de hogescholen aldaar.”

Om meteen maar even een beeld te schetsen van hoeveel studenten nou eigenlijk van het bestaan van de studentenfractie van de cmr afweten, stelden we tien willekeurige studenten dezelfde twee vragen. Wist je dat Fontys een studentenfractie en een centrale medezeggenschapsraad heeft, en zo ja: weet je ook wat die fractie doet? Slechts één student wist daar een half antwoord op te geven. “Bepalen die niet mee in het bestuur?”

Jep, inderdaad. De cmr heeft adviesrecht en instemmingsrecht bij bestuurlijke voornemens. Maar ze doen ook veel meer dan dat. Zoë Lodewijkx en Kim Videler zijn allebei lid van de studentenfractie – de eerste als voorzitter van de gehele cmr, de ander als voorzitter van de studentenfractie – en leggen uit wat het allemaal inhoudt. Te beginnen met waar de cmr onder valt, namelijk direct onder het college van bestuur.  Je hebt zowel een studenten- als personeelsfractie. Beide partijen zijn betrokken bij de ontwikkeling en onderwijskwaliteit van Fontys.

Vergaderingen
Er wordt gewerkt in verschillende cyclussen, in het totaal zeven per jaar. Iedere cyclus wordt er vergaderd en krijgen de fracties stukken ingestuurd met daarin ontwikkelingen van Fontys. “We beginnen met een vergadering met de studentenfractie waarin we de ingestuurde stukken bespreken”, legt Kim uit. “Een dag later zitten we samen met het college van bestuur en kunnen we vragen stellen. Daarna koppelen we alles terug in een interne vergadering waar ook het personeel bij zit. We discussiëren over de onderwerpen en nodigen gasten uit die meer informatie over de te behandelen thema’s kunnen geven.”

Wat voor onderwerpen dat zijn? Nou, ja van alles eigenlijk. Actuele dingen die spelen bij Fontys, maar ook toekomstgericht. Enkele voorbeelden zijn het grootschalige harmonisatieproject HARP of aanvragen voor nieuwe minoren. “Eigenlijk alles wat meer dan één instelling raakt”, zegt Zoë. “Na die drie vergaderingen volgt er nog een vierde bijeenkomst waarbij we gaan stemmen. Dat werkt heel simpel: of je stemt voor een plan, of tegen. Wij denken dan na of zo’n plan binnen het Fontys for Society-plan past en of studenten goed genoeg worden meegenomen.”

Steentje bijdragen
De studentenfractie telt in het totaal dertien leden die allemaal een zittingstermijn van twee jaar krijgen. Kim is momenteel bezig met haar tweede jaar, Zoë met haar eerste. Allebei meldden ze zich aan omdat ze graag een mening wilden hebben in wat er allemaal binnen Fontys speelt. “Ik wil er graag voor zorgen dat alle studenten die nog komen en gaan, het misschien nog nét iets beter kunnen hebben dan wij”, zegt Zoë. “Maar daarnaast leer je er natuurlijk ook heel veel van en staat het niet verkeerd op je cv.”

Een paar weken geleden hebben alle studenten van Fontys een mailtje gekregen waarin ze de vraag krijgen zich aan te melden voor de studentenfractie. Eisen om deel te mogen nemen, zijn er volgens Kim en Zoë niet. Het maakt niet uit welke studie je doet of in welk jaar je zit. “Het belangrijkste is dat je voldoende tijd hebt om dit naast je studie te kunnen doen. De ene week doe je meer dan de andere, maar reken op een gemiddelde van zes uur per week”, aldus Kim.

Nederlands als voertaal
En ook niet geheel onbelangrijk: je moet je goed kunnen inlezen. Je krijgt de taak om (soms complexe) stukken te lezen en daar een mening over te vormen die voor alle studenten gunstig is. Je moet op durven komen voor je medestudent. “Wat wel belangrijk is om te weten, is dat de vergaderingen in het Nederlands worden gehouden. De stukken kunnen vertaald worden en internationale studenten zijn meer dan welkom, maar de discussies worden in het Nederlands gevoerd.”

Waarom niet in het Engels? Dat heeft volgens Kim te maken met de complexiteit van de stukken. De beleidstaal kan vanwege allerlei moeilijke termen in het Nederlands al lastig zijn, laat staan als die in het Engels wordt opgevoerd. “Maar dat betekent absoluut niet dat we internationale studenten weren. Sterker nog: we hebben verschillende internationals in de raad zitten.”

Geïnteresseerde studenten kunnen zich tot en met 18 april verkiesbaar stellen. Daarna krijgen ze van 19 mei tot en met 6 juni de kans om zoveel mogelijk stemmen van medestudenten te verzamelen. De studenten met de meeste stemmen, worden uiteindelijk uitgenodigd voor de studentenfractie van de cmr.

De stemming over de OCW-begroting verliep in de Eerste Kamer zoals verwacht. De coalitiepartijen stemden voor, net als de partijen met wie ze een deal hadden gesloten: JA21 en de drie christelijke partijen. Ouderenpartij 50Plus sloot zich erbij aan.

De andere partijen stemden dus tegen. De begroting van OCW is “een aanval op de toekomst van onze jongeren”, stelde Paul van Meenen (D66) vooraf. “Dat klinkt misschien wat zwaar, maar dat is het ook.”

Verschillende universiteiten stappen naar de rechter vanwege de bezuiniging van meer dan 200 miljoen euro op de starter- en stimuleringsbeurzen. In ieder geval Tilburg University en de Radboud Universiteit zullen dit doen, staat in het bericht. Overigens treft de bezuinigingen ook, weliswaar in veel mindere mate, de hogescholen. 

Onrechtmatig
Het vorige kabinet sloot een bestuursakkoord met de universiteiten en zegde extra financiering toe. Dat akkoord is nu verbroken. In het begrotingsdebat plaatste ook de Eerste Kamer daar vraagtekens bij.

Tineke Huizinga (ChristenUnie) zei in een stemverklaring: “De minister heeft bij mijn fractie niet de twijfel weten weg te nemen of mogelijk het opzeggen van het bestuursakkoord toch onrechtmatig is.” Toch steunt haar partij de begroting, omdat dit rechtmatigheidsprobleem volgens haar relatief klein is: 200 miljoen euro, op een totaal van ruim 50 miljard euro.

Motie
Wel ging de ChristenUnie mee met een motie van de oppositie die opriep om het bestuursakkoord alsnog overeind te houden. Er hing weinig vanaf: de partij zag waarschijnlijk wel aankomen dat die motie door de andere partijen verworpen zou worden.

Deze motie was bedoeld om het ‘monsterverbond’ van JA21, CDA, SGP en ChristenUnie over de streep te trekken, en misschien wel meer partijen. Ze hoefden dan niet de hele begroting te verwerpen, maar slechts een klein deel. Het verzoek aan de regering was “om het bestuursakkoord voor 2025 onverkort uit te voeren en in overleg met de instellingen te treden omtrent eventuele afwijking van het akkoord in de daarop volgende jaren”.

Acties
Het verzet tegen het beleid gaat dus door, en niet alleen in de rechtszaal. Studenten gaan weer demonstreren, laat de Landelijke Studentenvakbond weten: “Er wordt bezuinigd op de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen.” Vakbond FNV (“Een inktzwarte dag voor het Nederlandse onderwijs”) vestigt de aandacht op de lokale acties en stakingen, zoals vandaag in Rotterdam en komende donderdag in Tilburg. Voor 23 april staat een staking op de agenda voor het hoger onderwijs in Eindhoven.

Er valt nog genoeg te bevechten. De regeringspartijen liggen vaak met elkaar overhoop en nu moeten ze het eens worden over de Voorjaarsnota, met alle mee- en tegenvallers die daarin staan.

“Kennis is macht, en dus moeten we onze kennis beschermen”, zegt minister Eppo Bruins (OCW) tijdens een persconferentie over zijn wetsvoorstel ‘screening kennisveiligheid’, dat maandag online is gezet.

Het idee: de spanningen in de wereld nemen toe en sommige landen, zoals China, willen graag Nederlandse kennis vergaren om de eigen militaire kracht te vergroten. Daarom komt er een speciale screening van iedereen die in een gevoelig vakgebied wil werken of studeren.

Universiteiten zijn niet te spreken over de aangekondigde maatregel, zegt voorzitter Caspar van den Berg van koepelvereniging UNL. “Het is bij de wilde spinnen af dat er geen geld voor beschikbaar wordt gesteld. Dit wetsvoorstel zorgt voor een onuitvoerbare hoeveelheid screenings en maakt Nederland onaantrekkelijk voor internationaal talent, terwijl het onzeker is of de wet daadwerkelijk bijdraagt aan meer veiligheid.” 

Mug
De screening is al in de grondverf gezet door de vorige minister van OCW, Robbert Dijkgraaf. Wetenschappers maakten zich zorgen of samenwerking straks nog wel mogelijk zou zijn. De grote vraag was steeds: gaan we niet met een kanon op een mug schieten?

Minister Bruins heeft de plannen uitgewerkt. Per jaar zullen zo’n achtduizend onderzoekers en masterstudenten door de ‘screening kennisveiligheid’ heen moeten, schat hij, vanwege hun interesse in onderwerpen zoals kwantumcryptografie, generatieve AI, radartechnologie of ‘robotzwermen’.

In het wetsvoorstel staat een lange lijst van zulke technologieën. Kennisinstellingen moeten – aan de hand van die lijst – inschatten of ze met gevoelige kennis bezig zijn, bijvoorbeeld in een traject van een masteropleiding of in een onderzoekslijn binnen een vakgroep. Ze zijn verplicht zulke ‘sensitieve’ kennis te melden.

Het is nog een open vraag wat er gebeurt als instellingen niet meewerken. Waarschijnlijk gaat de Inspectie van het Onderwijs toezicht houden, maar dat is nog niet zeker. Ook de sancties zijn nog niet bekend.

Rode vlaggen
Stel dat iemand als onderzoeker van gevoelige materie bij een universiteit solliciteert, dan gaat het als volgt: hij/zij wordt aangenomen en vraagt pas daarna de screening aan bij een speciale instantie van de overheid (Justis). De kandidaat levert informatie, zoals een cv en een publicatielijst. Er kunnen rode vlaggen omhooggaan, bijvoorbeeld omdat iemand afkomstig is uit een onvrij land. Dan gaat Justis dieper graven. Uiteindelijk volgt er een besluit en krijgt de universiteit ja of nee te horen. De screening zou ongeveer vier weken mogen duren. De kandidaat kan in principe tegen het besluit in beroep gaan.

Van de kennisinstellingen wordt dus verwacht dat ze meewerken aan het opstellen van de lijst met gevoelige kennisgebieden. Deze lijst wordt makkelijk aanpasbaar. Er kunnen nieuwe technologieën bij komen en andere kunnen misschien weer worden afgevoerd.

Slot en grendel
De overheidsscreening is gratis. Wat wel geld kost, zegt hij tegen de journalisten die zijn uitgenodigd naar het ministerie te komen, is dat de instellingen hun veiligheid op orde moeten brengen. Sensitieve technologie moet voortaan achter slot en grendel. Ook moeten ze intern toezicht houden op kennisveiligheid.

Het kabinet heeft de medewerking van universiteiten nodig, maar bezuinigt ook op de wetenschap. Hoe rijmt u dat met elkaar?
Bruins: “We beginnen niet op nul. Kennisveiligheid staat al een paar jaar op het netvlies, daar zijn de universiteiten al goed mee bezig. We vragen nu een extra inspanning, maar het screenen zelf komt bij Justis te liggen. Het gaat onderzoekers en studenten geen geld kosten. De aandacht voor kennisveiligheid zal wel intensiever worden en daar heb ik op dit moment geen extra geld voor.”

Aanvankelijk was het idee om alleen onderzoekers en studenten van buiten Europa te screenen, maar na juridische adviezen ging dat niet door: je mag niet discrimineren. Daarom moeten straks ook Nederlandse masterstudenten en onderzoekers door de screening.

Pottenkijkers
De screening komt er, wat Bruins betreft, niet voor hele vakgebieden. De instellingen moeten “met een chirurgisch mesje kijken om welke projecten het dan gaat”. Dus nanotechnologie, geeft hij als voorbeeld, is niet in zijn algemeenheid sensitief. Het gaat om projecten daarbinnen. “Het zijn de projecten waar je nu ook al pasjescontrole hebt en waar je niet zomaar pottenkijkers wilt hebben.”

Sommige studenten en onderzoekers komen uit een land met een dictatoriaal regime. Komen zij überhaupt in aanmerking om met zulke technologie te werken?
Bruins: “Het blijft een risicogerichte aanpak. Het gaat om de optelsom van rode vlaggetjes: hoe meer er omhoog gaan, hoe zwaarder de toets. Die vlaggetjes bepalen hoe diep je gaat zoeken naar iemands achtergronden. Bij een heleboel mensen zal een lichte toets volstaan.”

Als kennisveiligheid zo belangrijk is, waarom trekt het kabinet er dan geen extra geld voor uit? Voor Defensie is er een miljard euro extra en dat gaat ook om nationale veiligheid.
“We doen er eerst een stapje bij en dan gaan we kijken hoeveel menskracht het kost. Ik snap de zorg en ik kan die redenering heel goed volgen, maar op dit moment is de werkelijkheid dat ik geen extra geld heb.”

Voor de screening trekt Bruins de vergelijking met een juwelierszaak, die ook niet zomaar iedereen binnenlaat. De Nederlandse wetenschap heeft bepaalde kroonjuwelen waar je niet iedereen bij wilt laten, zegt hij. “Nu laten we iedereen in de vitrines kijken en straks gaan we bij de deur vragen: waar ben je eigenlijk in geïnteresseerd?”

Onwenselijk
Dat is ook goed voor de instellingen zelf, meent hij, omdat zij dan gerust kunnen zijn als iemand door de screening heen is gekomen. “We hebben ook wel situaties gezien waarvan we achteraf zeggen: dat is onwenselijk geweest.”

Heeft u een voorbeeld?
“Er zijn situaties dat er kennis is weggelekt naar andere landen. Maar het kan ook om onwenselijke beïnvloeding gaan, bijvoorbeeld bij het mensenrechtencentrum aan de Vrije Universiteit Amsterdam [opgeheven omdat het Chinese financiering bleek te krijgen; red.].”

Maar dat mensenrechtencentrum zou niet onder de screening vallen, want dat is niet technologisch.
“Kennisveiligheid is een breed begrip, het gaat ook over ethische afweging en heimelijke beïnvloeding. Het raakt ook aan wetenschappelijke integriteit. We moeten er veel over blijven praten, en specifiek voor bepaalde technologische kennis gaan we mensen screenen.”

Open waar het kan
Hij weet niet precies hoeveel mensen zullen worden tegengehouden. In landen waar al een screening is, zou het om enkele procenten gaan. Het is ook niet de bedoeling om iedereen tegen te houden, zegt hij. Zijn motto: gesloten waar het moet, open waar het kan.

Bruins: “Wetenschap is een open activiteit die over grenzen heen gaat en die ook bloeit bij internationale samenwerking. Dat moet ook vooral zo blijven. We kunnen niet opeens alle deuren sluiten en van de wetenschap een Nederlandse activiteit maken. Innovatie vindt plaats waar je met elkaar samenwerkt. Tegelijkertijd moet je de balans vinden en zorgen dat er niet zomaar kennis weglekt.”

Op dit moment, zonder screeningswet, worden er ook al mensen tegengehouden, legt hij uit. “Universiteiten moeten nu zelf inschatten of ze iemand toelaten. Wij gaan dat eigenlijk van hen afnemen met een screening die het voor hen doet. We proberen het zo simpel mogelijk te maken.”

U bent natuurkundige. Zou u zelf ook gescreend zijn?
“Mijn masterstudie zou in een sensitief technologiegebied zijn gevallen, want ik ben experimenteel kernfysicus. Specifiek mijn project zou denk ik niet zo heel spannend zijn geweest.”

De precieze invulling van de actie in Eindhoven is nog niet bekend. In Tilburg vindt het protest komende donderdag plaats vanaf 12.30 uur op het Willemsplein.

Waar in Tilburg vorige maand al een informatiebijeenkomst plaatsvond over de geplande actie, gebeurde dat deze donderdag pas in Eindhoven. En waar in Tilburg nog meer dan honderd mensen op de bijeenkomst afkwamen, waren dat er in Eindhoven een dertigtal. “In Eindhoven heeft traditioneel nooit een grote bereidheid tot actievoeren bestaan. In die zin valt de opkomst hier zelfs nog mee”, aldus een FNV-woordvoerder.

Want de organisatoren van de staking, vakbonden en WOinActie en studentenvakbond LSVb, gaan ervan uit dat er minstens tientallen keren zo veel mensen aan de actie mee zullen doen dan die nu in Eindhoven bij de bijeenkomst aanwezig waren.

Er is trouwens ook een verschil in opstelling tussen de verschillende besturen van de betrokken instellingen. Alle bestuurders staan achter het doel van de estafettestaking. Maar wie werkzaam is bij Fontys wordt verzocht om een vrije dag te nemen indien langer dan twee uur het werk wordt neergelegd. Doe je dat niet, dan loop je het risico dat loon wordt ingehouden. Bij de twee universiteiten gebeurt dat niet. 

“Het is de vraag of dat inhouden van loon ook echt gebeurt, want gezien de omvang van de instellingen is het gruwelijk veel werk om erachter te komen wie langer dan twee uur in werktijd heeft meegedaan”, stellen de organisatoren. Opgemerkt wordt door de vakbonden dat hogeschoolbestuurders sowieso minder actiebereid zijn in den lande, en dat dit ook blijkt uit hoe de Vereniging Hogescholen zich niet zozeer in woord maar in daad opstelt.

Terugdraaien
De estafettestaking begon op 10 maart in Leiden en heeft inmiddels tot protestmarsen in zeven steden geleid. Maar is de actie inmiddels geen mosterd na de maaltijd? Er vond immers dit najaar al een grote demonstratie plaats op het Malieveld, die er toe leidde dat het kabinet de bezuiniging deels terugdraaide. Dat ging dan voornamelijk om het schrappen van de langstudeerboete. Vooral studenten, en dan met name aan het hbo, konden hierdoor opgelucht adem halen. 

De bezuinigingen van liefst 1,3 miljard op onderwijs en met name onderzoek bleven echter grotendeels overeind. Gezien het verloop van de debatten in de Eerste Kamer lijkt het kabinet daar ook voldoende politieke steun voor te hebben. 

“Maar deze protesten gaan verder dan die bezuiniging. Dit gaat over hoe dit kabinet met het hoger onderwijs omgaat”, kregen de toehoorders donderdag bij de informatiebijeenkomst in een TU/e-gebouw te horen. “En dit gaat ook over de toekomst. Nu gaat het over deze bezuinigingen, maar over een aantal weken komt er weer een Voorjaarsnota. Wie weet welke nieuwe bezuinigingsrondes voor zowel universiteiten als hogescholen daar instaan.”

De organisatoren hopen dat zoveel mogelijk studenten en medewerkers meedoen aan de stakingen in Tilburg en Eindhoven. Ook gaan zij proberen studenten en personeel van het mbo en van primair en secundair onderwijs mee te krijgen. “Want dit heeft gevolgen voor het hele onderwijs.”

Fontys
Wie bij Fontys werkt of studeert en meer informatie zoekt, kan terecht bij de deelnemende vakbonden of bij Stef Dingemans, docent Sociale Studies, die zich bij Fontys tot ‘vaandeldrager’ van de stakingsactie heeft opgeworpen.

Afgelopen najaar kwam het hogere verzuim ter sprake tijdens een vergadering van de centrale medezeggenschapsraad van Fontys. “We hebben hier nog geen echte verklaring voor. Maar we laten het nu onderzoeken en komen uiterlijk over vier maanden terug met meer gegevens”, antwoordde Fontysvoorzitter Joep Houterman toen op vragen van de raad. 

Vier maanden later blijkt het ziekteverzuim nog altijd hoger dan dat landelijke gemiddelde, dat in het laatste kwartaal van 2024 op 5,4 procent lag. Dat laatste blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Daar valt ook te lezen dat onderwijs, zorg en openbaar bestuur traditioneel hoger scoren dan andere sectoren. 

Maar er valt tevens uit op te maken dat het ziekteverzuim bij Fontys ook hoger is dan het landelijk gemiddelde in het onderwijs. De 6,5 procent is even hoog als het allerhoogste percentage, in het eerste kwartaal van 2022, dat landelijk in het onderwijs in de afgelopen tien jaar werd genoteerd.

De dienst HR&O heeft onderzoek gedaan naar de oorzaken van het hoge verzuim. Dat zijn er meerdere, zo blijkt: deels werk gerelateerd, deels persoonlijk, en vaak een combinatie van beide. "Er spelen bovendien bredere maatschappelijke en politieke ontwikkelingen mee, die de complexiteit bij het ziekteverzuim vergroten. Daarnaast hebben de vele veranderingen binnen Fontys invloed op het ziekteverzuim."

Onzekerheid
Fusies, bezuinigingen, het harmonisatieproces binnen de diensten HARP: ook dat heeft allemaal invloed. “Veranderingen kunnen soms onzekerheid met zich meebrengen voor medewerkers, wat een rol kan spelen in het verzuim. Fontys is zich hiervan bewust en blijft in gesprek met medewerkers om hier goed op in te spelen”, laat de dienst weten.

“Fontys blijft zich inzetten voor een zo laag mogelijk ziekteverzuim. Daarom loopt momenteel een aanbesteding voor de keuze van een nieuwe arbodienstverlener, die niet alleen verzuimbegeleiding biedt, maar vooral ook de focus legt op preventie. Hierbij staat samenwerking centraal. HR&O verwacht vóór de zomer de keuze voor deze partij bekend te maken.”

De dienst wil overigens wel benadrukken dat ook nu ziekteverzuimbeleid al “maximale aandacht heeft” binnen Fontys. “Het vergt echter tijd voordat de huidige aanpak zich vertaalt in meetbare resultaten.”