Baraa volgde een minor aan het Mexicaanse Instituut voor Technologie en Hogere Studies, kortweg Tec de Monterrey, in de gelijknamige stad Monterrey. Daar ligt ook het voetbalstadion waar onder andere de wedstrijden Tunesië - Japan, Zuid-Afrika - Zuid-Korea en natuurlijk Nederland - Marokko werden gespeeld.

Om alle voetbalfans van deze verschillende nationaliteiten te kunnen helpen en te woord te staan, ontwikkelde de Mexicaanse politie een AI-vertaler. Maar deze moest nog wel getest worden. “Daarom kreeg ik een oproep vanuit het International Student Office van mijn universiteit", vertelt Baraa. "Met de vraag of ik mee wilde helpen met het testen van de vertaler omdat ik Arabisch spreek, en hier in Monterrey ook een Arabisch land zou spelen. Andere internationale studenten die bijvoorbeeld Koreaans of Japans praatten, werden ook uitgenodigd.”

Automatisch vertalen
En zo geschiedde. Baraa maakte deel uit van een demonstratie waarbij verschillende politieagenten op een rij stonden. Allemaal droegen zij een bodycam, en het was aan de student om een van hen een vraag te stellen in het Arabisch. “Die agent drukte op een knopje waardoor mijn taal automatisch herkend en vertaald werd naar het Spaans. De agent antwoordde dan in het Spaans, wat door die bodycam weer vertaald werd in het Arabisch, zodat ik wist wat hij zei.”

Vragen die Baraa moest stellen waren typisch toeristische vragen. “Zoals de weg naar het stadion bijvoorbeeld, of de locatie van een bepaald hotel. Omdat dat soort vragen ook door WK-bezoekers gesteld zouden worden.”

Engels is niet vanzelfsprekend
Na de ‘oefendag’, waarin ook de burgemeester van Monterrey en de politiechef uitleg gaven over de tool en robothonden werden gedemonstreerd, kon de AI-vertaler daadwerkelijk ingezet worden tijdens het WK. Een belangrijke toevoeging volgens Baraa, omdat het ook niet vanzelfsprekend is dat de Mexicaanse politie en lokale bevolking Engels spreken.

Volgens de ICT-student, die voor deze ervaring AI al vaker implementeerde tijdens zijn opleiding en ook een semester Generatieve AI volgde bij Fontys, werkte de tool dan ook naar behoren. “Ik heb nu met eigen ogen in Mexico gezien hoe waardevol AI kan zijn. Zeker in een situatie waarin communicatie tussen mensen die niet dezelfde taal spreken een stuk makkelijker wordt gemaakt. Wat de meeste indruk op me maakte, is hoe makkelijk het was om de tool te gebruiken en hoe snel het antwoordde. Dat doorbrak echt de taalbarrière.”

 De 28-jarige ICT-student Moussa staat op het punt af te studeren en heeft inmiddels al een indrukwekkend cv opgebouwd. Hij runt zijn eigen bedrijf Abbaly - een digitaal bureau voor webontwikkeling, design en IT-advies - en werkt daarnaast aan zijn startup én afstudeerproject: Coursolo.ai. Dat is een AI-gestuurd onderwijsplatform waarop kinderen kunnen leren over wetenschap, technologie en programmeren. 

Naast het online leerplatform wil Moussa kinderen ook in de praktijk laten kennismaken met technologie. Daarom is hij momenteel een maand in de regio Kanem in Tsjaad, het land waar hij vandaan komt. “Ik heb allerlei spullen van Fontys mee mogen nemen naar Tsjaad om kinderen op verschillende scholen kennis te laten maken met nieuwe technologieën.” 

 Van droom naar werkelijkheid 
Het praktische onderdeel van Coursolo.ai noemt hij From Dreams to Reality. “Een programma van vijf dagen waarin kinderen niet alleen technologie te zien krijgen en mogen gebruiken, zoals drones en VR-headsets, maar ook zelf dingen bouwen.” Daarvoor gebruikt Moussa educatieve bouwpakketten die hij via Fontys heeft meegenomen. 

De kinderen krijgen losse onderdelen en moeten daarmee zelf een werkend systeem in elkaar zetten. Zo bouwen ze op kleine schaal onder meer zonnepanelen, slimme irrigatiesystemen en andere toepassingen voor precisielandbouw. “Het doel is om kinderen kritisch en out-of-the-box te leren denken. Tot nu toe lukt dat heel goed.” Tekst gaat verder onder de foto's.

Naast de bijdrage aan zijn afstudeeronderzoek haalt Moussa veel voldoening uit het project. “De kinderen zijn ontzettend nieuwsgierig en geïnspireerd. Soms komen ze na een hele dag school nog naar mijn huis om meer vragen te stellen.” Ook heeft het project een persoonlijke betekenis voor de ICT-student. “Ik kom hier vandaan. Het voelt goed om iets terug te kunnen geven aan deze mensen."

Van start tot doorontwikkelen
Toch doet hij het niet alleen, want zonder ICT-docent Frans Mouws had Moussa het project niet kunnen realiseren. "Hij heeft me geholpen met het idee en ervoor gezorgd dat ik alle apparatuur mee kon nemen. Dus een speciale shout-out naar Frans.” 

Na zijn afstuderen wil Moussa zijn startup verder ontwikkelen. Uiteindelijk hoopt hij terug te keren naar Tsjaad met nog meer technologie en nieuwe programma’s voor kinderen. De droom? "Om een permanent trainingscentrum te openen en zo technologie toegankelijker te maken voor jongeren in Tsjaad.” 

Uit nieuwe informatie van het Centraal Bureau van Statistiek (CBS) blijkt dat van alle bedrijven die last hebben van een personeelstekort, een groot deel – en dan met name grote bedrijven – meer inzet op automatisering om hiermee om te gaan. Je kan daarbij denken aan robotisering of AI-ondersteuning. 

Fontys maakt daar ook gebruik van, al is dat niet omdat er nou zoveel personeelstekorten zijn. “Bij Fontys zien we een iets ander beeld dan bij het algemene landelijke beeld uit de CBS-cijfers”, aldus een woordvoerder. "Wij hebben op dit moment geen structureel personeelstekort dat direct leidt tot extra investeringen in automatisering.”

Dat neemt echter niet weg dat automatisering en de inzet van AI nadrukkelijk op de Fontys-agenda staan. Sterker nog: voor de dienst I&T is het één van de hoofdopdrachten om te kijken hoe technologie kan bijdragen aan een betere en efficiëntere dienstverlening. “Daarbij gaat het niet primair om kostenbesparing, maar vooral om kwaliteit en ondersteuning van medewerkers en studenten.” 

HARP
Achter de schermen wordt er dus al hard aan gewerkt. Onder meer voor het HARP-programma worden er nieuwe stappen gezet in procesautomatisering, wat er in de toekomst toe kan leiden dat hetzelfde werk met minder mensen kan worden gedaan. “Maar dat is niet de drijfveer”, klinkt het.  

Ook wordt er op andere plekken al nagedacht aan innovaties zoals automatisering en robotisering, waaronder in gebouw R13 op campus Rachelsmolen. Daar loopt momenteel een pilot met een schoonmaakrobot omdat de personeelstekorten waar bij Fontys nog geen sprake van is, wél spelen bij betrokken leveranciers, zoals in de schoonmaak, catering en beveiliging.

Kunstmatige intelligentie
AI wordt bij Fontys vooral breed toegepast ter ondersteuning van werkzaamheden, met name in administratieve en ondersteunende processen. “Zoals samenvatten en notuleren, verslaglegging, informatie zoeken en het structureren van teksten. Daarnaast lopen er specifiekere initiatieven binnen onder meer onderwijs en toetsing, juridische ondersteuning, servicemanagement en de ontwikkeling van chatbots.”

“Er gebeurt dus al het nodige”, vervolgt de woordvoerder, “maar dit gebeurt nog niet overal even grootschalig of als één gezamenlijke beleidslijn. Wel zien we dat binnen projecten zoals servicemanagement veel kennis wordt opgebouwd over de mogelijkheden van AI op de langere termijn.”

Steeds meer studenten maken gebruik van AI voor hun studie. Dat kunnen we ze niet kwalijk nemen. Waarom het werk helemaal zelf maken als dat veel sneller kan met AI? De gevolgen van het uitbesteden van het denkwerk op het leerproces worden daarbij door studenten (en docenten?) onderschat. Cognitieve ontlasting ondermijnt het leren en het is vanzelfsprekend dat cognitief uitbesteden je helemaal niets oplevert. Alleen door zelf na te denken, leren we.

Wanneer we nadenken leggen we verbanden tussen informatie, ervaringen, en onze eigen (voor)oordelen. Het is een proces van verwerking zodat we (al dan niet tijdelijk) conclusies kunnen trekken. Ons verstand gebruiken is essentieel voor persoonlijke en professionele groei. Zonder denken geen inzicht, geen toepasbare kennis, geen intentioneel handelen. Dat studenten het denken, dat wat hen uiteindelijk uniek maakt als professional, uitbesteden aan een computer is zorgwekkend.

Geen mens maar machine
De huidige AI-modellen kunnen ook ‘nadenken’, maar in de basis weet generatieve AI helemaal niets. We noemen het niet voor niets generatieve AI. Het genereert, en dat doet het op basis van zeer complexe kansberekeningen. Maar: stop je er rommel in, dan komt er rommel uit. Bijvoorbeeld de ziekte bixonimania. Deze fictieve aandoening werd bedacht door onderzoekers om te kijken of AI-systemen misinformatie als waarheid voor zouden leggen aan gebruikers. En ja, dat doet het. Generatieve AI bezit geen kennis of waarheid. Punt.

AI is geen mens maar een machine. Het kan niet nadenken. Is het dan niet ontzettend raar dat we het kunstmatige intelligentie noemen? Niet alleen is het helemaal niet intelligent, we reduceren daarmee ook onze eigen intelligentie tot simpelweg taal. Maar taal is een middel voor communicatie, niet het denken zelf. Sterker nog: in onze hersenen worden onafhankelijke gebieden geactiveerd voor taal en andere cognitieve functies zoals redeneren.

Wanneer studenten met AI opdrachten maken, presteren ze beter op de korte termijn. Deze performance paradox leidt echter tot verlies op de lange termijn omdat studenten geen duurzame kennis opbouwen. De kans is groot dat studenten dat niet doorhebben: zij zien het werk dat ze met AI maken als bewijs van hun eigen competentie. Maar studenten presteren minder goed als ze daarna niet meer met AI kunnen werken. AI-systemen nemen desirable difficulties weg, wat vervolgens leidt tot minder diep leren en een verminderde langdurige retentie van informatie. En: hoe meer een student gebruikmaakt van AI, hoe minder het brein zelf actief kennis verwerkt. Dit alles kan leiden tot metacognitieve luiheid en heeft negatieve invloed op het vermogen om zelfstandig na te denken. Dat is niet best.

Niet alleen slecht nieuws
Tegelijkertijd is AI zeker niet alleen maar slecht nieuws. Het biedt namelijk ook kansen om het leren te ondersteunen. Wanneer een student zichzelf strategisch cognitief ontlast in diens samenwerking met AI, door bijvoorbeeld routineklusjes uit te besteden, komt er mentale ruimte vrij voor hogere orde denken zoals reflecteren. Daarvoor heb je wel metacognitieve vaardigheden nodig.

Waarom zou een student zelf nadenken (en in het verlengde daarvan: zelf schrijven of maken) als de taak met AI op of zelfs boven niveau uitgevoerd kan worden? Waarom zou een student ondanks AI het materiaal eigen maken? Dát is precies waar wij hen van moeten overtuigen. Dat het ondanks AI absoluut de moeite waard is om zelf na te denken. We hebben onderwijs nodig waar leren ondanks AI en leren zonder AI (naast leren met, door en over AI) een plek krijgt. Onderwijs waarin studenten hun werk uitleggen en verdedigen. Onderwijs waarbij we op momenten geen laptops en telefoons in de klas hebben. Onderwijs waarin studenten met elkaar debatteren. Onderwijs waarin studenten zelf schrijven.

Laten we de student weer aan het denken zetten. Juist vanwege AI.

Len Kromkamp is docent en onderzoeker bij Fontys Sport en Bewegen in Eindhoven

Eskiyerli onderzoekt als associate lector hoe digitalisering, data en AI businessmodellen van bedrijven beïnvloeden. Waar de focus eerder lag op digitalisering en digitale tools, verschuift dat steeds meer naar data en AI. “Bedrijven willen begrijpen hoe ze de data die zij hebben effectief kunnen gebruiken en analyseren om betere beslissingen te nemen.”

Om die bedrijven te helpen zet de associate lector multidisciplinaire samenwerkingen op tussen bedrijven, collega’s van de business- en technische opleidingen en de daarbij horende studenten. “Businessstudenten analyseren eerst de vraagstukken van het bedrijf en vertalen deze naar besluitvorming en aanbevelingen. ICT-studenten ontwikkelen vervolgens AI-modules of data-analyses, zodat we de inzichten kunnen delen met het bedrijf.”

Zorgen en mogelijkheden
Hoewel de vraag naar ICT-studenten met kennis over data en AI vanuit het werkveld steeds meer toeneemt, ziet Eskiyerli ook internationaal signalen van een ontwikkeling waar Fontys mee te maken heeft: studentenaantallen in zowel de technische als de ICT-sector staan onder druk.

Dat is zorgelijk voor een instelling als Fontys. Maar minder studenten betekent volgens de associate lector niet per se dat er minder interesse is in technologie. “Het lijkt eerder te gaan om een verschuiving binnen het vakgebied. Tien jaar geleden zei een student dat hij of zij ICT wilde studeren. Nu geeft diezelfde student vaker aan iets te willen doen met AI, data science of digital business. En die ontwikkeling biedt kansen om opleidingen anders te positioneren.”

Ontwikkelingen
Dat kan door meer focus te leggen op data en AI, en door het ontwikkelen van nieuwe opleidingen. Zo starten volgend collegejaar de masters Data Driven Business - opgezet in samenwerking met Avans - en AI Translator. Later volgt naar verwachting de bachelor Digital Transformer, waar veel interesse voor is vanuit bedrijven in de regio’s Eindhoven, Tilburg en Venlo. In Venlo wordt daarnaast gewerkt aan het dichter bij elkaar brengen van business- en technologieopleidingen binnen Fontys - zoals International Business Studies en Techniek en Logistiek - waarbij studenten vanuit hun eigen opleiding samenwerken over de grenzen van hun vakgebied.

In deze opleidingen is dezelfde verandering zichtbaar waar ook in het werkveld naar gevraagd wordt: professionals die niet alleen technisch onderlegd zijn, maar ook businessvraagstukken begrijpen en toepassen. “Diepgaande technische skills en programmeren verdwijnen daardoor niet, maar er worden wel nieuwe aspecten toegevoegd zodat we onze studenten opleiden tot professionals die zowel technische als bedrijfskundige vraagstukken kunnen verbinden.

Verschuiving
Zo wordt technologie minder gezien als eindproduct, en steeds meer onderdeel van het dagelijks werk. Dat gaat volgens Eskiyerli ook gevolgen hebben voor de rol van ICT-professionals. Waar studenten nu nog relatief vaak als freelancer of externe specialist werken, verwacht de associate lector dat zij straks vaker onderdeel worden van organisaties.

“Voorheen werd technologie vaak als een project of losse oplossing gezien. Een bedrijf had een probleem, en een andere partij leverde een technische oplossing. Maar bedrijven verzamelen nu zoveel data, terwijl ze niet weten wat ze ermee moeten. Daarom is er meer behoefte aan mensen binnen de eigen organisaties die continue die data analyseren en oplossingen ontwikkelen.”

Sleutel tot succes
Technologie wordt daarmee minder een ‘los product’, maar een integraal onderdeel van bedrijfsprocessen. De opkomst van AI zorgt daarbij voor veel onzekerheid bij studenten. Ze vragen zich af of hun toekomstige werk nog wel bestaat. Begrijpelijk, maar niet terecht, aldus Eskiyerli: “AI zal inderdaad bepaalde taken automatiseren, maar er ontstaan ook nieuwe vaardigheden en rollen. Daarin ligt de sleutel van onze aanpassing: we moeten leren samenwerken met AI, in plaats van erdoor vervangen worden.”

Ze concludeert: AI en data zijn geen hype die weer overwaait. “Het is geen tijdelijke trend, maar een structurele. En als Fontys daarin meebeweegt, kunnen we hier als onderwijs op meeliften.”

Veel onderzoekers doen regelmatig een beursaanvraag bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Om te bepalen welke aanvragen worden gehonoreerd vertrouwt de jury op het oordeel van deskundigen uit binnen- en buitenland.

Vorig jaar bepaalde NWO al dat deze deskundigen geen generatieve AI mogen gebruiken bij de beoordeling van subsidieaanvragen. Door die te uploaden naar een AI-programma zouden ze hun geheimhoudingsplicht schenden, en ook op de betrouwbaarheid van een AI-oordeel valt het nodige af te dingen.

Verborgen prompts
In een vernieuwde richtlijn heeft NWO de regels verder aangescherpt. Daarin staat nu dat beoordelaars in het systeem formeel moeten bevestigen dat zij geen AI hebben gebruikt. Maar of ze dat ook echt niet doen is de vraag. NWO krijgt jaarlijks duizenden aanvragen binnen, en de beoordelaars – vaak zelf onderzoekers – hebben het druk.

In de nieuwe richtlijn staat nu ook dat aanvragers geen “verborgen prompts” in hun tekst mogen verwerken. Vorig jaar bleek dat wetenschappers uit onder meer Japan en Zuid-Korea in hun papers speciaal voor AI-bots verborgen opdrachten zetten, zodat reviewers die AI gebruikten er een positief oordeel over zouden geven.

Die opdrachten staan in de papers als witte tekst op een witte achtergrond of in een heel klein lettertype, waardoor ‘gewone’ lezers ze niet kunnen zien. Uit tests bleek dat verschillende chatbots daadwerkelijk positiever waren over papers met zo’n verborgen prompt.

Overbodig?
De aanscherping van NWO lijkt op het eerste gezicht overbodig, want als beoordelaars geen AI gebruiken, dan hebben de verborgen prompts geen enkel effect. Een woordvoerder van NWO laat echter weten dat niet valt uit te sluiten dat een externe beoordelaar alsnog een AI-tool gebruikt.

En hoewel AI op dit moment niet in het beoordelingsproces gebruikt mag worden “zou dat in de toekomst wel een ontwikkeling kunnen zijn waar NWO mee aan de slag gaat”.

Goedgekeurde tools
Buiten het beoordelingsproces mogen medewerkers van NWO overigens wel gebruikmaken van AI, maar alleen als de tool is goedgekeurd. Vorig jaar werd alleen de vertaalapplicatie DeepL toegestaan. Inmiddels is ook Microsoft Copilot Chat veilig verklaard. Tools als ChatGPT en Perplexity blijven uitgesloten.

AI-controlesoftware die zou kunnen detecteren of AI ergens in het proces is gebruikt, is volgens NWO niet betrouwbaar en wordt daarom ook niet ingezet.

Het onderzoek volgde 222 studenten gedurende acht maanden. Daaruit blijkt dat studenten minder vaak AI-tools gebruiken wanneer universiteiten strenge of onduidelijke richtlijnen hanteren. Zelfs studenten die aanvankelijk van plan waren AI te gebruiken, deden dat in de praktijk minder vaak.

Volgens Saçan zegt zo’n onderzoek echter lang niet alles over daadwerkelijk gedrag. “Studenten kunnen zeggen dat ze minder AI gebruiken, maar het is lastig om dat echt te meten.”

Forbidden fruit
Saçan waarschuwt dat te strenge regels ook een tegengesteld effect kunnen hebben. Hij wijst op het zogenoemde ‘forbidden fruit effect’. Wanneer technologie verboden wordt, kan dat juist leiden tot stiekem gebruik. “Dat wil je niet”, zegt hij. “Drie jaar na de komst van AI hebben we het nog steeds over hoe we ervoor zorgen dat studenten het minder gebruiken. De discussie zit nog steeds vast in het fraude-narratief.”

Volgens hem zou de focus moeten verschuiven van controle naar aanpassing van het onderwijs. “Je moet je onderwijs zo veranderen dat studenten geen behoefte hebben om AI te gebruiken, of dat simpelweg niet willen.”

Algemene richtlijnen
Waar sommige universiteiten en hogescholen uitgebreide documenten hebben van tientallen pagina’s, kiest Fontys voor een iets beknopter beleid. “Er zijn universiteiten met regels van tachtig pagina’s, bij Fontys hebben we gekozen om het zo algemeen mogelijk te houden”, zegt Saçan.

Die richtlijnen richten zich volgens de docent op drie praktische punten: let op welke informatie je invoert in AI-systemen, wees transparant en blijf kritisch op de output. “AI wil je vaak pleasen en kan vooroordelen bevatten. Studenten moeten begrijpen hoe ze daarmee omgaan.”

Authenticiteit discussie
Saçan is ook kritisch op maatregelen die bij sommige opleidingen worden ingevoerd, zoals authenticiteitsverklaringen. Studenten moeten daarbij verklaren dat hun werk volledig eigen werk is. “Dan kom je meteen in een discussie: hoe ver is AI gebruikt? Alleen voor spelling en grammatica? Of ook brainstormen?”, zegt hij. “Hoe meer je dat probeert vast te leggen, hoe meer vragen het oproept.” Volgens hem is het belangrijker dat studenten leren hoe ze AI verantwoord gebruiken.

AI-geletterdheid 
Het onderzoek van de Erasmus Universiteit benadrukt dat vertrouwen en vaardigheden een belangrijke rol spelen bij AI-gebruik. Volgens Saçan ligt daar een belangrijke taak voor het onderwijs: “We proberen docenten hierin te trainen, maar AI-geletterdheid kunnen we niet alleen in het hoger onderwijs oplossen”, zegt hij. “Ook op de basisscholen en middelbare scholen moet dat gebeuren.”

Een apart vak is volgens hem niet per se nodig. “Het moet in bestaande vakken of workshops terugkomen. Het belangrijkste is dat studenten weten hoe ze het verantwoord gebruiken en dat ze hun eigen hersenen blijven gebruiken.”

Bij sommige opleidingen wordt het gebruik van AI sterk aangemoedigd. Zoals bij de opleiding voor aardrijkskundedocent in Tilburg. “We moesten voor de eerste les examenopdrachten ontwerpen met een chatbot,” vertelt Sanne, een eerstejaars student. Geen probleem, want ze zet zelf ook vaker chatbots in, vooral voor het zoeken van bronnen. “Je moet wel aangeven waar je AI voor hebt gebruikt,” voegt ze toe. “Sommige docenten willen weten welke prompts je hebt gebruikt.” 

Denya, ook eerstejaars bij die opleiding, denkt er anders over. “Ik ben niet zo van AI. Ik zoek liever zelf. Dan voelt het voor mij betrouwbaarder.” Dat is ook beter voor het milieu, zegt ze. Want AI kost veel stroom en water. Daarom vindt ze dat het gebruik van AI te veel wordt aangemoedigd door docenten. “Ze hoeven niet te zeggen dat je het helemaal niet mag gebruiken, maar je moet het ook niet als advies geven.” 

Sanne merkt dit ook, maar ziet het positiever in. “Iedereen gaat het toch wel gebruiken, dus kan je studenten beter leren hoe je het goed gebruikt.” Zo vindt ze het belangrijk dat studenten leren om altijd bronnen op te zoeken en kijken of alles klopt.  

Dossiers
Bij Sportcommunicatie mag wat meer aandacht gaan naar AI, meent Britt, die daar in haar derde jaar zit. “Het wordt niet echt aangemoedigd. Docenten weten dat het er is maar dat is het dan ook wel.” Zelf gebruikt ze het vooral als hulpmiddel om onder andere dossiers samen te stellen. Volgens haar kan AI een aantal processen goed automatiseren, maar moet de opleiding daar meer voorlichting over geven. Studenten moeten volgens haar leren om te gaan met AI “zonder dat AI alles voor ze doet”. 

Je eigen sound
De studenten van de Rockacademie prompten niet zoveel. “Ik gebruik het voor spellingscontrole omdat ik dyslectisch ben,” legt derdejaars Owen uit. “Het maakt de teksten wat vloeiender.” Hij schrijft zijn essays wel altijd zelf. “Ik zet het in als tool, maar denk wel zelf na.” Over AI-gebruik in muziek maakt hij zich niet zo veel zorgen. “Je leert je eigen sound te creëren, jezelf te onderscheiden van de rest. AI kan dat niet.” 

Medestudent Bas testte dit uit; hij maakte een nummer met behulp van AI. Daar bleek hij zelf niet zo enthousiast over. “Het zal geen hit worden.” 

Tim, ook in zijn derde jaar, denkt er hetzelfde over. “Als je AI gebruikt, heb je alleen maar jezelf ermee.” Volgens hem denkt iedereen op de opleiding daar vrijwel hetzelfde over. Wel zegt hij dat AI binnen de muziekwereld steeds nuttiger wordt. “Beginnende artiesten kunnen liedjes mixen, albumcovers maken en voor promotiemateriaal zorgen.”  

Inspiratie
Renée is derdejaars student aan de kunstacademie, bij de opleiding Docent beeldende kunst en vormgeving. Ze gebruikt zelf geen AI voor haar studie, maar weet dat het op sommige gebieden wel handig kan zijn. “Als je nul inspiratie hebt, vinden docenten het prima als je ChatGPT gebruikt om ideeën te verkennen.” 

Ook bij het zoeken van bronnen is AI geen probleem, zolang je maar aangeeft waar je het precies voor hebt gebruikt. Toch is haar mening duidelijk. “Ik ben tegen het gebruiken van ChatGPT omdat je er minder van opdoet.” Wel snapt ze de discussie over de inzet van AI in de klas.  

De opleiding Journalistiek is een stuk meer bezig met AI. Er worden regelmatig lessen gegeven over AI en het onderwerp wordt veel besproken. Toch zien studenten wat verbeterpunten. “Het onderwijs voelt vaak als herhaling van de vorige keer. De meeste informatie is dubbelop,” vertelt Floor, tweedejaars student. “Ik weet al best wat van AI, dus ik leer eigenlijk niks nieuws.” 

Zelf ziet ze liever dat docenten minder nadruk leggen op de negatieve aspecten en kijken wat je juist wel kan doen met AI. Ook moeten er duidelijkere regels komen. Ondanks de recent verschenen richtlijnen zijn die er nog te weinig. Als deze aspecten worden verbeterd, zou dat het onderwijs een stuk beter maken.

De richtlijnen zijn opgesteld in samenwerking met het lectoraat Ontwerpen aan de Journalistiek, de examencommissie en Onderwijs-programmaleider Harmen Groenhart. De conceptversie van de nieuwe richtlijnen werd gepresenteerd op een collectieve studiedag. “Docenten konden daar feedback geven en we hebben het vervolgens aan de opleidingscommissie voorgelegd. Op basis daarvan zijn de laatste aanpassingen gedaan”, vertelt Groenhart.  

Die betrokkenheid was volgens de programmaleider essentieel: "Dat je AI mag gebruiken staat vast, dat je er transparant over moet zijn ook. Maar er zijn momenten dat het niet gewenst is, en daar hebben we ons nu op gefocust.” Hij vult aan: “Dat staat nergens in de oude richtlijnen duidelijk beschreven en kan per opleiding verschillen."  

Richtlijnen 
Binnen de journalistiek draait het om authenticiteit en verantwoordelijkheid. Groenhart legt uit: “Je moet zelf nadenken en voelen hoe het is om er verantwoordelijk voor te zijn. Daarom moet je binnen de opleiding leren omgaan met generatieve AI.” Waar eerdere richtlijnen vooral benadrukten wat er wel mocht, ligt de nadruk nu op wat niet is toegestaan. De aangescherpte regels zijn gebaseerd op drie kernprincipes: transparantie, werk ook zonder AI, en blijf zelf nadenken.  

Concreet betekent dit onder andere dat de kern van een journalistieke bewering of onderbouwing altijd door de student zelf moet worden gedaan. Een journalist is zelf verantwoordelijk voor insteek, beweringen en duiding. AI mag daarom geen conclusies, analyses of aanbevelingen formuleren. Dat zijn vaardigheden die een journalist zelfstandig moet beheersen.   

Daarnaast stellen de richtlijnen dat het niet is toegestaan om gegenereerde beelden of audio te presenteren als werkelijkheid. En er mogen geen reflecties gegenereerd worden. In de richtlijnen staat duidelijk opgenomen dat enkel de student zelf iets zinnigs kan zeggen over zijn of haar ontwikkeling. 

Wat mag er dan wel?
Dat er is beschreven wat er allemaal niet mag met generatieve AI, betekent niet dat het totaal verboden is. De richtlijnen beschrijven namelijk ook wat er wél is toegestaan. Zo mag generatieve AI gebruikt worden als sparringpartner bij het schrijven van teksten. Denk hierbij aan structuurvoorstellen voor hoofdstukken, inspiratie en hulp bij het bepalen van een invalshoek. 

Ook taalcorrecties, hulp bij formulering en eindredactie zijn toegestaan. Verder mag generatieve AI ingezet worden om teksten te vertalen en om te brainstormen over onderzoek en interviewvragen. Tot slot mag het ondersteunend worden toegepast bij onderzoek. Dit allemaal met de kanttekening dat de output goed gecontroleerd wordt. 

Leerdoel én toetsvraagstuk 
De nieuwe richtlijnen stellen dus duidelijke grenzen aan het gebruik van generatieve AI, en dat is niet zonder reden. “We willen echt dat studenten ermee om kunnen gaan”, benadrukt Groenhart. AI wordt binnen het onderwijs dan ook steeds verder geïmplementeerd. 

Ook tussen de journalistieke opleidingen onderling wordt er actief gespard over het gebruik van AI. “De kennis over AI als maatschappelijk fenomeen, daar staan we met alle opleidingen wel achter. Een journalist moet begrijpen hoe AI werkt, net zoals ze moeten weten hoe de economie en de maatschappij werken”, vertelt Groenhart. “Maar hoe journalisten AI precies moeten gebruiken, daar zijn we nog niet collectief over uit.”  

Naast onderwijsinhoud speelt ook de toetsing een belangrijke rol. Om de nieuwe richtlijnen te waarborgen is de toetscommissie momenteel bezig om alle onderwijseenheden in kaart te brengen om te beoordelen hoe ‘AI-proof’ de bewijsstukken zijn. 

Daarnaast wordt binnen het afstuderen geëxperimenteerd met aangepaste toetsvormen. Studenten studeren namelijk af met een portfolio en een assessment van twee uur, waarin ook een performance-opdracht zit. Tijdens die opdracht mogen studenten een half uur lang niet online werken. “Op deze manier krijgen we meer zicht op de kwaliteiten van de student. We weten dat studenten ChatGPT gebruiken, dus de vraag is of we dan het werk van de student of die van AI zien.”

De macht van big tech lijkt geen grenzen te kennen. Dat werd het afgelopen half jaar nog veel zorgwekkender nu die bedrijven (Google, Meta, Microsoft, Apple, Amazon) zich laten sturen door Donald Trump of Xi Yinping.

Rechters in Amerika die in de ban gedaan worden omdat ze iets beslissen dat een president niet behaagt. Hele bevolkingsgroepen – van asielzoekers tot LHBTQIA+’ers, van klimaatdemonstranten tot universiteiten – die worden ‘aangepakt’. Zelfs complete naties en territoria zien hun soevereiniteit bedreigd worden: denk aan Venezuela, Oekraïne, Groenland, Canada, Mexico en Taiwan.

Het heeft de digitale kwetsbaarheid van al bovenstaande maar ook van Europa blootgelegd. Niet voor niets wil de nieuwe regeringscoalitie grip krijgen op digitale autonomie en strategische afhankelijkheid in cloud, data en cruciale systemen afbouwen.

En het is geen ver-van-mijn-bed-show. Ook een onderwijsinstelling als Fontys heeft hier direct mee te maken. Wat kan de dienst I&T, die de digitale veiligheid van Fontys bewaakt, daar tegen doen? Waarom geen eigen datacenter, als Fontys of in samenwerking met andere hoger onderwijsinstellingen? Hoe kun je je weren tegen digitale vernieuwingen die verdacht of ronduit fout zijn?

Lastig
Thom Rutten is sinds dit collegejaar directeur van de dienst I&T. Hij heeft misschien wel de moeilijkste baan binnen Fontys gezien alle razendsnelle veranderingen die van buitenaf op de dienst afkomen. “Het is lastig. Ik herken al die vraagstukken wel, het zijn precies de zaken waar ook wij mee zitten bij de dienst."

"Waarbij die hele soevereiniteitsvraag wel relatief nieuw is; pas sinds kort is het een maatschappelijke discussie geworden. Probleem is: als je daar echt iets aan wilt doen, zul je afspraken moeten maken. Met BigTech zoals Microsoft. Maar je hebt ook te maken met vendor lock-in: als een grote partij kleinere partijen overneemt of wanneer er nog maar één aanbieder zou zijn voor bijvoorbeeld roostering. Ook dat beperkt dan onze soevereiniteit.”

Een andere factor is volgens Rutten de ‘exit strategie’: “Is het technisch, contractueel et cetera wel mogelijk om na afloop van een contractperiode weer in alle transparantie een keuze te maken of is overstappen, het maken van een andere keuze, niet te betalen of te organiseren? Dat is lastig voor ons als ‘kleine partij’. Op al die punten zijn we als dienst voortdurend in gesprek.”

Wel start Fontys nu binnen SURF-verband met een pilot Nextcloud, dat al getest wordt door academische ziekenhuizen en universiteiten. Maar alles dat wordt veranderd, vraagt meteen ook veel van de gebruikers. Van studenten en medewerkers dus. Rutten: “Wat we dan horen is dat het allemaal niet zo makkelijk en soepel meer is als dat ze gewend waren.”

Microsoft 
Fontys is, net als alle hoger onderwijsinstellingen in Nederland, zwaar afhankelijk van Microsoft: het besturingssysteem, maar ook Teams, Sharepoint, Pilot, enzovoorts. Meer dan 80 procent van alle digitale infrastructuur in het hoger onderwijs komt van Microsoft. Ter vergelijking: in Duitsland is dat slechts 15 procent.

Maar Nederland is een ‘handelsland’, en dat blijkt ook hier. Microsoft biedt namelijk zijn producten spotgoedkoop aan. Het bedrijf hoopt daarmee toekomstige klanten, de studenten dus, aan zich te binden. Rutten: “Nou, spotgoed is het niet. Geloof me, de rekeningen zijn hoog. Wel hebben ze voor veel zaken een oplossing, werken toepassingen goed samen en is het gebruikersgemak hoog. Allemaal zaken die wij graag willen.”

Losweken van Microsoft betekent een hogere kostprijs, lager gebruikersgemak en een spelletje Mikado van de buitencategorie. Want alles is niet zomaar uit elkaar te trekken en te vervangen. Meer soevereiniteit, meer autonomie is een duur en complex vraagstuk.

“Dit is ook precies waar binnen het hoger onderwijs, binnen SURF, de discussie over gaat. We zijn als Fontys te klein en moeten wel samenwerken. Op het gebied van cybersecurity werken we ook nauw samen met elkaar, onze buren van de TU/e zijn een belangrijke speler als het om veiligheid gaat.”

”Maar het speelt veel breder. Ook onder de chief information officers (ciso's) van Nederland is dit het grootste thema. Twee weken terug was onze eigen ciso Hub Gerats bij de lancering van de Cyber Hub. Op initiatief van de provincie zoeken de grootste Brabantse organisaties zoals ASML, gemeenten en het onderwijs elkaar op op het gebied van cybersecurity. Alles en iedereen is op dit moment bezig met dat soevereiniteitsvraagstuk.”

Afhankelijkheid
Begint het er dan niet mee dat Fontys net als jaren terug zijn eigen datacenter heeft? Dat alles op eigen servers draait? Dat die afhankelijkheid van big tech in elk geval op dat punt al minder wordt, en dat data letterlijk binnen de eigen Fontysmuren blijven?

Jos van Bijnen is security specialist bij Fontys I&T. “Ja, technisch gezien kun je zo weer een eigen datacenter opzetten. Dan heb je echter ook rekening te houden met de extra kosten die dat met zich mee brengt. Niet alleen aan onderhoud maar bijvoorbeeld ook wat een datacenter aan stroom consumeert. Bij elke vraag aan AI wordt er al gauw een paar honderd watt verbruikt. Doe dat maal het aantal studenten en we kunnen wel wat extra zonnepanelen gaan plaatsen op het dak van de campus.”

Helmut Grams, information security officer en directe collega van Van Bijnen: “Het is ook nog moeilijker geworden door de wetgeving voor security en AVG.  De big tech-giganten komen telkens weer met nieuwe tools die fantastisch werken. Maar die meteen ook overal inzitten. En niet zomaar vervangbaar zijn.”

“Dit werk is een speciale tak van sport. Doorlopend moeten we processen afstemmen om de beveiliging op orde te houden. We zijn nooit klaar. Al was het maar omdat hackers altijd wel weer iets nieuws verzinnen.”

AI en privacy
En AI is daarbij, alleen al als het gaat om die Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), een van de grootste hoofdpijndossiers.

Van Bijnen: “Het moeilijke is dat wij gebonden zijn aan de AVG-regels. Juist daardoor kunnen we ook niet controleren of er AVG-gegevens naar AI’s gaan. Het enige wat wij kunnen doen is zorgen dat de risico’s zo klein mogelijk zijn. Daarbij focussen we op de dingen die bij Fontys binnenkomen en die we niet vertrouwen. Zoals die twee malafide Chrome extensies waarover wij vorige week een waarschuwing hebben gedeeld.”

Grams: “Daar moeten we ons, in het hoger onderwijs, in Nederland, in heel Europa, nu dus ineens over beraden: hoe krijgen we een stukje digitale autonomie terug. De opkomst van AI en straks de quantumcomputer, want die komt er hoe dan ook, maken dat moeilijker.”

Vooral de quantumcomputer is weer een nieuwe grote bedreiging. Van Bijnen: “Die is zo krachtig, die kan straks alles kraken. En wat is je data nog waard als de encryptie niet meer deugt?”

Rutten geeft tot slot aan hoe lastig het is om de gulden middenweg te vinden. “Ik zeg niet dat we nu te weinig middelen hebben, want we hebben de boel hier bij de dienst echt wel stevig staan. Wel is er steeds meer data nodig om processen goed te laten verlopen. Dus de vraag is: hoeveel geld, moeite en personeel wil je inzetten voor het beperken van  digitale risico’s en het verbeteren van je autonomie?”

Op 2 februari berichtte Omroep Brabant: "Docent Fontys bouwt AI-tool die studentengegevens naar ChatGPT stuurt." Eind vorig jaar was de Hogeschool Arnhem en Nijmegen in het nieuws: een docent gebruikte AI-software die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. De toon in alle berichtgeving presenteert dit als crisis, een datalek: hoe kon dit gebeuren?

Maar die vraag accepteert het crisisframe. Natuurlijk moeten we proberen incidenten te voorkomen. Maar het zijn vooral symptomen van een fundamenteler probleem. Gebeuren dit soort dingen bij elke hogeschool? Vrijwel zeker. Niet omdat we roekeloos zijn, maar omdat AI-tools onvermijdelijk zijn geworden in het dagelijks werk.

De AVG definieert een datalek als "ongeoorloofde verstrekking van of ongeoorloofde toegang tot persoonsgegevens". Een student die ChatGPT gebruikt om e-mails te formuleren en daarvoor e-mailadressen deelt in een chatgesprek? Volgens de letter van de AVG is dit een datalek. De juridische definitie is helder. Onduidelijk is hoe we hiermee omgaan.

Waarom gratis AI-tools een probleem zijn
Gratis AI-tools zoals ChatGPT, Claude of Gemini zijn niet te verdedigen voor gebruik met persoonsgegevens in een onderwijscontext. De juridische basis voor institutioneel gebruik ontbreekt. Er is geen verwerkersovereenkomst tussen de onderwijsinstelling en de AI-aanbieder. Je weet als instelling niet waar de data naartoe gaan, hoe ze verwerkt worden, of ze gebruikt worden voor modelverbetering.

Het probleem wordt groter met zelfstandig handelende, agentic browsers zoals Perplexity’s Comet of OpenAI’s Atlas. Open een digitale leeromgeving in zo'n browser en de AI-agent heeft al snel toegang tot alle studentengegevens. De AVG is geschreven voor databases, niet voor autonome agents.

De voorspelbare reactie: verbieden. Maar het gebruik vindt toch wel plaats: op persoonlijke apparaten, met eigen accounts. Verbieden stopt het niet; het maakt het alleen onzichtbaar. Dit fenomeen heeft een naam: shadow AI.

De Fontys-docent experimenteerde en deelde zijn werk openlijk op LinkedIn. Hij kreeg feedback, ook kritische, en paste aan. Precies het proces dat we bij studenten waarderen: proberen, falen, reflecteren, verbeteren.

Fontys onderzocht met hulp van externe deskundigen de zaak en concludeerde: geen datalek. Er is alleen met testportfolio’s zonder persoonsgegevens gewerkt. Maar volledige zekerheid bestaat niet, omdat er geen audit trail is. Niet van dit experiment, niet van al het andere AI-gebruik. Het is technisch onmogelijk om achteraf volledig te verifiëren wat er precies is gebeurd.

En dit is geen tekortkoming van Fontys. Dit is de realiteit voor élke hogeschool. Of je nu gratis tools gebruikt, shadow AI, of zelfs institutionele systemen. Complete audit trails bestaan niet. De AVG beperkt zelfs wat er gelogd mag worden. Wie heeft nooit per ongeluk een e-mailadres in een chat geplakt? Deze micro-datalekken gebeuren dagelijks, overal, onzichtbaar.

Veilig on onveilig?
Fontys handelde vanuit vertrouwen: men geloofde de docent en bewaakt het klimaat waarin experimenteren mag. Want een situatie zonder risico bestaat niet. De keuze is niet tussen veilig en onveilig, maar tussen zichtbaar risico met leren, of onzichtbaar risico in de schaduw. 

Als medewerkers niet meer durven te praten over hun AI-gebruik, leert niemand van elkaars fouten en resteert alleen een paniekreactie achteraf. Fontys biedt daarom ruimte om te leren, maar uiteraard wel binnen de kaders van wet- en regelgeving. Het is bij Fontys expliciet niet toegestaan om echte studentgegevens te uploaden naar openbare AI-diensten.

Er is een vraag die nog niet gesteld is: wat drijft docenten naar deze tools? Soms werkdruk en de behoefte om sneller te werken. Maar óók de ambitie om het werk beter te kunnen doen: meer zien, feedback geven die anders onmogelijk was. Geen enkele instelling kan hierin voorzien. Dit is onontgonnen terrein. Juist experimenteren brengt ons verder. Daarom werkt het crisisframe in de media averechts.

De toon van de berichtgeving rondom dit soort incidenten heeft een effect. Elke docent die dit leest, leert één ding: experimenteer nooit openlijk. Want als het misgaat, eindig je in het nieuws. Dit is precies hoe je shadow AI creëert.

De expertise die er niet is
AI-beleid vraagt om experts die juridisch, technisch én beleidsmatig denken. Die bestaan nauwelijks. Dit is onontgonnen terrein zonder best practices of blauwdrukken. Nul risico bestaat niet. De keuze is die tussen gecontroleerd experimenteren met vertrouwen en acceptatie van risico, of ongecontroleerde shadow AI en schijnveiligheid. De benodigde expertise bouw je alleen door te doen, en dat vraagt ruimte om te falen zonder dat elk incident een crisis wordt. AI-beleid vraagt om volwassenheid, niet paniek. Dat klimaat van vertrouwen bouwen we samen.

Koen Suilen, Ruud Huijts en Leon van Bokhorst, taskforce AI bij Fontys ICT

Fontys I&T waarschuwt voor twee AI-extensies voor Google Chrome, die informatie over de inhoud van chatgesprekken en andere browseractiviteiten verzamelen. Het gaat om Chat GPT for Chrome with GPT 5 en AI Sidebar with Deepseek. “Bij nader onderzoek naar de extensies hebben we ontdekt dat het verstandig is om deze extensies zo spoedig mogelijk te verwijderen”, legt Hub Gerats uit, Corporate Information Security Officer bij Fontys.

Wat die extensies namelijk doen, is het verzamelen en delen van soms gevoelige informatie. Gerats: “Als jij via deze extensies een AI-chatgesprek voert, dan gaat die informatie naar een malafide partij die er kwade bedoelingen mee heeft. Dat heeft geen gevaar als je het over koetjes en kalfjes hebt, maar als je bijvoorbeeld patiëntgegevens deelt, dan kan het toch wel over gevoelige informatie gaan.”

Phishing
Ze kunnen achter heel veel dingen komen. Weten welke URL’s je hebt bezocht, welke persoonlijke informatie je hebt gedeeld en waar je naar zoekt via Google. “Al die informatie wordt door malafide bedrijven doorverkocht, waarna andere malafide bedrijven die informatie weer kunnen gebruiken om je bijvoorbeeld via phishing te misleiden door op een link te klikken en creditcardgegevens van je te stelen.”

Gerats benadrukt dat we het hier niet hebben over de gewone ChatGPT. “Nee, deze boeven doen zich voor als ChatGPT zonder dat ze dat ook daadwerkelijk zijn.” En dat gebeurt dus via extensies die vooral studenten op hun eigen laptop zouden kunnen installeren. Omdat medewerkers een beveiligde Fontys-laptop hebben, zal het daar niet zo snel gebeuren.

Preventief
Of de dienst IT hiervan schrikt? “Wij krijgen dagelijks dit soort berichten, dus nee, niet bepaald. De meeste meldingen kunnen we technisch blokkeren, maar omdat het dit keer om de eigen laptops van studenten gaat, is dat lastiger. Daar kunnen en mogen wij niet zomaar dingen van verwijderen. Daarom waarschuwen we nu ook preventief, omdat het wel iets groots zou kunnen worden.”

De docent had een tool ontwikkeld om te onderzoeken hoe OpenAI portfolio-analyses kan maken en versnellen. In het bericht van Omroep Brabant staat dat ‘de docent collega’s had aangemoedigd om persoonlijke gegevens van studenten te uploaden naar ChatGPT, en dit mogelijk ook zelf gedaan’. Hij zou die oproep ook via LinkedIn hebben gedaan. 

Het gebruiken van echte studentgegevens zou in strijd zijn met de AVG en de interne regels van Fontys. In een officiële verklaring laat Fontys weten dat er geen persoonsgegevens van echte studenten zijn gebruikt en dat de docent bij de testfase zijn eigen portfolio had gebruikt. “Studentportfolio’s worden binnen Fontys alleen verwerkt in beveiligde omgevingen en met systemen waar Fontys zelf zeggenschap over heeft”, aldus de verklaring. 

De functionaris gegevensbescherming en de privacy officer, beiden externe deskundigen, kwamen tot de conclusie dat de betreffende medewerker geen regels had overtreden en er dus ook niets is gebeurd dat niet had gemogen. De tool wordt overigens ook niet in gebruik genomen.

“Binnen Fontys geven we collega’s ruimte en het vertrouwen om te leren en te ontwikkelen, binnen duidelijke privacy- en beveiligingskaders”, luidt de toelichting vanuit Fontys. “Onze kaders en werkwijzen blijven we doorlopend aanscherpen op basis van nieuwe ontwikkelingen, praktijkervaringen en veranderende regelgeving.”

Overigens is het niet zo dat er nooit privacygevoelige informatie van studenten of docenten bij OpenAI-modellen terecht zal komen. Dat lijkt onwaarschijnlijk aangezien die modellen dagelijks talloze malen worden gebruikt door studenten en medewerkers. Daarbij zal niet iedereen zich er altijd bewust van zijn dat zij AI voeden met persoonlijke gegevens, meestal die van de gebruiker maar mogelijk ook van anderen. 

Opleidingen moeten geaccrediteerd worden om een erkend hbo- of wo-diploma te mogen uitgeven. Dat regelt de NVAO, de Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie. Panels van deskundigen gaan bij ze langs om hun voorzieningen, plannen en onderwijsprogramma te beoordelen.

De ‘visitatierapporten’ die ze daarover uitbrengen, zijn nu door de NVAO geanalyseerd op één specifiek onderwerp: generatieve artificiële intelligentie. Hoe gaan opleidingen met AI om? Wat willen ze studenten erover leren? Zijn er duidelijke regels? En snappen docenten wat ze met AI moeten?

Worstelen
De aandacht voor AI is snel gestegen, constateert de NVAO in een ‘Startverkenning’. Eind 2022 kwam ChatGPT online en dat bleek verbluffend goed teksten te kunnen genereren. Opleidingen worstelen sindsdien met de gevolgen.

Of worstelen sommige daar misschien te weinig mee? In een nadere analyse van 194 recente visitatierapporten ziet de NVAO dat vooral universitaire opleidingen aandacht voor AI hebben. Hbo-opleidingen hebben dat “minder”, constateert de NVAO, zonder verdere toelichting. Kanttekening: het zou inmiddels beter kunnen zijn; er verstrijkt nogal wat tijd tussen het bezoek van de deskundigen en de uiteindelijke goedkeuring door de NVAO.

In elk geval ziet de NVAO dat de aandacht vooral naar de gevolgen voor toetsing gaat. Veel minder oog hebben opleidingen voor de invloed van AI op het toekomstige beroep van studenten. Welke competenties moeten studenten leren als AI straks een standaardonderdeel van hun werk is?

Afstudeerkwaliteit
Ook noemt de NVAO het “opvallend” dat in visitatierapporten wel aandacht is voor toetsing in het algemeen, maar niet voor de afstudeerscriptie. Zowel de opleidingen als de bezoekende panels van deskundigen hebben “niet expliciet” oog voor de risico’s van AI voor eindwerken. “Uit de visitatierapporten kan niet worden opgemaakt of opleidingen en hun examencommissies hier grip op hebben en of zij het gesprek hebben gevoerd met het panel.”

De NVAO verbindt er geen verdere conclusies aan. NVAO-voorzitter Arnold Jonk schrijft in zijn voorwoord: “De roep om kaders en zekerheid die vaak klinkt is een logische, maar we zullen vermoedelijk nog enige tijd moeten leven met onzekerheid.”

In de verkenning staat: “Panels zijn niet verplicht om het gesprek met opleidingen aan te gaan over de inzet van generatieve AI en hoeven hier ook niet over te rapporteren.” Intussen bekijkt de keurmeester of de procedures rond kwaliteitszorg meer gericht moeten zijn op generatieve AI. En zo ja, wat de deskundigenpanels dan nodig hebben om goed te kunnen oordelen.

AI-geletterdheid
Vorig jaar trok ook de Onderwijsinspectie aan de bel. Die zag een “groot risico” voor de afstudeerkwaliteit. Examencommissies kunnen fraude met AI moeilijk vaststellen of bewijzen. En ze krijgen niet genoeg tijd om zich te scholen in de risico’s.

De NVAO sluit zich hierbij aan. Zij vraagt opleidingen om de AI-geletterdheid van docenten te verbeteren en beter na te denken over de rol van AI in hun onderwijs.

Googles AI-zoekhulp Gemini meldde donderdagmiddag dat er tot tien miljard euro wordt bezuinigd op de zorg. Gemini baseerde zich onder meer op de NOS, de Correspondent, RTL en de Telegraaf. Maar donderdagmiddag is over die bezuinigingen nog niets bekend.

Er wordt alleen maar gespeculeerd. Politiek verslaggever Joost Vullings van EenVandaag legt uit hoe onderhandelingen kunnen lopen: stel dat de coalitie vijf miljard op de zorg wil bezuinigen, dan begin je gewoon met tien miljard en kom je na gesprekken met de oppositie in het midden uit.

Deze flater van Gemini illustreert de onbetrouwbaarheid van AI. Toch vertrouwen lezers op de snelle samenvattingen. Ze klikken steeds minder door naar de bron zelf, blijkt uit onderzoek van cybersecuritybedrijf Cloudflare. Ook Pew Research zag rond die tijd een halvering van het aantal doorklikkers.

‘Grote zorgen’
In november stuurden vrijwel alle Nederlandse media een brandbrief naar de onderhandelende partijen. Daarin uiten ze hun zorgen over de macht en invloed van AI-bedrijven. De media dreigen opgegeten te worden door Gemini en al die andere kunstmatige samenvatters. De mediabedrijven vragen de overheid om bescherming.

Hogeronderwijsmedia zijn niet bij deze brandbrief betrokken, maar ze hebben precies dezelfde zorgen, zegt Willem Andrée, hoofdredacteur van Resource van Wageningen Universiteit. Hij mist websitebezoekers en wijt dat onder andere aan Google’s AI-antwoorden. “Ik maak me daar grote zorgen over.”

Ook andere onderwijsbladen zien lezers verdwijnen. Hoofdredacteur Marieke Verbiesen van Cursor van de TU Eindhoven heeft de daling in bezoekcijfers door haar hostingbedrijf laten onderzoeken. Ook die achtte het mogelijk dat AI-samenvattingen lezers ervan weerhouden om nog naar de bron te gaan.

En over Bron gesproken: ook dit medium ziet dalende bezoekerscijfers die volgens geraadpleegde experts bijna alles te maken hebben met het toenemend gebruik van AI als ‘nieuwsbron’. Een grote zorg én irritatie voor de Bron-redactie is bovendien dat geen enkel AI-bedrijf bij nieuws aan bronvermelding doet of toestemming vraagt om artikelen te gebruiken. Laat staan dat auteursrechten betaald worden. 

Waarheidsvinding
Media staan niet te springen om openbaar te maken hoe dramatisch het beeld precies is, maar dat ze zich bedreigd voelen is duidelijk. AI-bedrijven gebruiken de media als bron, maar tegelijkertijd houden ze daarmee lezers bij diezelfde media weg. “Samen zorgt dit ervoor dat nieuwsorganisaties op grote schaal bereik en inkomsten mislopen”, schrijven ze in de brandbrief.

Willem Andrée leunt als universiteitsblad niet zozeer op advertenties, maar hij wil wel graag dat zijn journalistieke producties gelezen worden. “Het is doodzonde dat we lezers verliezen aan AI. Bovendien wil je dat mensen hun informatie bij de bron vandaan halen, los van de vraag of het geld oplevert. Dat principe ondergraaft AI nu.”

Betaalmuur
Mediabedrijven vragen de Nederlandse overheid om Europese AI-regels in strikte wetgeving te vertalen. Daarmee kan ‘illegale scraping’ tegengegaan worden. Het lijkt erop dat sommige AI-bedrijven zelfs artikelen achter betaalmuren vandaan halen. Of content waarvan de auteur expliciet heeft gezegd dat deze niet in AI-databases opgenomen mag worden.

Dat zag ook de New York Times, die een rechtszaak aanspande tegen enkele grote AI-bedrijven. Chatbots citeren soms woordelijk uit Times-artikelen die online alleen voor abonnees beschikbaar zijn en daardoor dreigen AI-bedrijven een cruciale pijler onder de democratie weg te concurreren, claimt de krant.

Die angst leeft ook onder Nederlandse media, blijkt uit de brandbrief. Door de grote techbedrijven verliest de samenleving haar greep op een “op waarheidsvinding gerichte en pluriforme informatievoorziening”. En: “Hoe minder ruimte voor journalistieke verslaggeving, hoe minder we weten wat er in ons land en in de wereld werkelijk gebeurt.”

Nog geen oplossing
De Tweede Kamer stelde er vragen over aan demissionair minister Gouke Moes, die naast onderwijs ook media in zijn portefeuille heeft. In zijn antwoord maakte Moes vorige week duidelijk dat hij nog geen oplossing heeft voor dit fundamentele probleem.

Zo legt hij een deel van de verantwoordelijkheid bij de burger, die zich met “mediawijsheid” moet wapenen tegen de gevolgen van “desinformatie”, aldus Moes. Hij verwijst naar een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid uit 2024, waarin de relatie tussen media en Big Tech wordt onderzocht.

Maar desinformatie is niet het probleem waar media op wijzen. En mediawijsheid is er zeker niet de oplossing voor. Dat zegt ook de WRR in haar rapport. Mediawijsheid zal door de opkomst van generatieve AI “steeds minder soelaas bieden”, schrijft de WRR, want “echt en nep zijn nu al nauwelijks meer te onderscheiden”.

Bescherming
Media kunnen zich een beetje wapenen. Er bestaat software die AI-robots (‘crawlers’) buiten de deur houdt. Cloudflare stelt deze gratis beschikbaar voor journalistieke media en het lijkt erop dat er in Nederland interesse voor is. Maar Cloudflare is uiteindelijk een commercieel bedrijf en het is bij techbedrijven altijd de vraag hoelang gratis precies gratis is.

Een andere oplossing is om zware betaalmuren op te tuigen of om helemaal van Google weg te blijven, overweegt Willem Andrée van het Wageningse Resource. Maar kunnen nieuwe lezers je dan nog wel vinden?

Andrée denkt dat er uiteindelijk toch regels moeten komen. “Van mij mag die Europese wetgeving hier snel ingevoerd worden. Het gaat zo verschrikkelijk hard. De tijd van toekijken is voorbij.”

Ook bij een opleiding artificial intelligence is het niet de bedoeling dat studenten heel de tijd gebruikmaken van tools als ChatGPT. Zo kreeg een bachelorstudent aan de VU Amsterdam een 0,0 voor een opdracht, omdat ze AI had ingezet bij een opdracht. 

Vaak is AI-gebruik lastig te detecteren en nog moeilijker te bewijzen. Maar dan moet je je sporen natuurlijk wel netjes wissen en daar had deze AI-student niet aan gedacht. In haar antwoorden stonden zinnetjes als “thought for 4 seconds” en “thought for 7 seconds”,  aanduidingen waarmee de chatbot aangeeft hoeveel tijd het kost om antwoorden te vinden.  

Eerder fraude gepleegd 
Daardoor was het voor de examencommissie erg makkelijk om de fraude te herkennen. Naast de onvoldoende mocht de student een maand lang niet deelnemen aan tentamens. Ze had eerder ook al een keer fraude gepleegd. De student was het er niet mee eens en stapte naar de rechter. 

De student gaf toe dat ze AI had gebruikt, maar alleen “voor een vertaling en het verbeteren van de formulering van haar antwoorden”, wat volgens haar geen fraude zou zijn. Daarnaast vond ze de straf te hoog. Door haar uit te sluiten van tentamens zou ze haar collegejaar niet halen. 

Maar de rechter ging er niet in mee. Bij deze opdracht was immers expliciet gemeld dat geen enkele vorm van AI-gebruik was toegestaan, en dus is haar onvoldoende terecht. Bovendien bleek tijdens de zitting dat de student door een herkansing en het omwisselen van een vak alsnog datzelfde jaar kon afstuderen. De student behaalde dus wel haar diploma, maar verloor de rechtszaak. 

Hogescholen en universiteiten signaleren dat studeren steeds minder vanzelfsprekend is als fulltime bezigheid. Studenten combineren hun opleiding met werk, maken strategische keuzes in tijdsbesteding en bewegen in een digitale omgeving die leren makkelijker, maar ook oppervlakkiger kan maken. Die ontwikkelingen leggen druk op een onderwijssysteem dat nog altijd grotendeels is ingericht op aanwezigheid, zelfdiscipline en lineaire leerpaden. 

Minder aanwezigheid
Bij veel Fontys opleidingen is fysieke aanwezigheid niet langer verplicht. Dat past binnen een bredere beweging rondom autonomie van de student. Volgens Eric Slaats, docent bij Fontys ICT, is dat geen probleem op zich. “Aanwezigheid afdwingen is voor mij niet de oplossing, de vraag moet zijn: waarom zou een student willen komen?”

Volgens Slaats maken studenten rationele afwegingen. Ze combineren studie met werk, zoeken naar directe relevantie en hebben toegang tot steeds meer digitale leermiddelen. “Als studenten het idee hebben dat ze online hetzelfde kunnen halen als in de les, dan is het logisch dat ze andere keuzes maken.”

Die redenering verklaart de lege collegezalen, maar roept ook vragen op over de betekenis van fysiek onderwijs. Collega docent Martijn Ruissen vult aan: “Ik denk dat je studenten betekenisvolle context moet aanbieden en ik denk niet dat je dat genereert met fictieve casuïstiek of ouderwetse tekstboek opdrachten.”

“Collegezalen zijn artefacten uit het verleden. Kennis is een commodity geworden, studenten moeten leren hoe ze zelf kennis verwerven”, vindt Slaats. Hij geeft aan dat binnen ICT het proces van de student voorop wordt gesteld. “Als je alleen voor de toets studeert, verdampt de kennis snel. Ontwikkeling moet zichtbaar en betekenisvol zijn.” 

Geen individuele bezigheid
Toch is die aanpak niet binnen iedere opleiding haalbaar. Volgens Meity Feher, docentonderzoeker aan de lerarenopleiding en verbonden aan het lectoraat Integratief Opleiden & Boundary Crossing, ligt er een belangrijke grens. Ze stelt dat vrijheid soms te snel gelijkgesteld wordt aan vrijblijvendheid. 

Feher: “Autonomie betekent niet dat aanwezigheid onbelangrijk is. Als wij verwachten dat onze studenten straks voor de klas staan en met groepen kunnen werken, dan moeten we dat ook voorleven.” Daarom kiest de lerarenopleiding bewust voor interactieve werkvormen, gezamenlijke reflectie en onderwijs dat draait om ontmoeting. 

Die benadering staat haaks op het idee dat leren vooral efficiënt en persoonlijk geoptimaliseerd moet worden. "Leren gebeurt in relatie, en die relatie vraagt om nabijheid”, zegt Feher. Fontys experimenteert vanwege die reden met zogenoemde aanbevolen routes: gestructureerde programma’s die studenten houvast bieden. "Autonomie moet je opbouwen. Doe je dat niet, dan zie je demotivatie, uitstelgedrag en mogelijk studievertraging.”

Technologie als ‘uitweg’
Binnen de studeercrisis speelt ook het toenemende gebruik van AI-tools een grote rol. Studenten laten teksten samenvatten, opdrachten genereren of vragen beantwoorden. Volgens Bart Wernaart, lector Moral Design Strategy, is dat geen op zichzelf staand probleem. “AI maakt vooral zichtbaar wat al onder druk stond. Als studenten moeite hebben met lezen, plannen of doorzetten, dan wordt technologie een logische uitweg.”

Het risico zit volgens hem vooral in oppervlakkig leren. “Je krijgt sneller een antwoord, maar slaat het leerproces over.” De lector stelt dat die ontwikkeling traditionele toetsvormen onder druk zet. “Omdat de antwoorden van zo’n AI-model zo stellig en bevestigend worden weergegeven, kijk je veel minder kritisch naar het resultaat. Ik denk dat we als onderwijsinstelling dan ook veel meer moeten inzetten op de kritische houding van studenten.”

Ook Feher benadrukt dat AI inmiddels onderdeel is van de praktijk. “Dat kunnen en moeten we niet terugdraaien. De vraag is hoe we zichtbaar maken dat studenten zich ontwikkelen. Die ontwikkeling zie je namelijk niet alleen op papier.”

Vrijheid vraagt om structuur
De overgang van het voortgezet onderwijs naar het hbo blijkt voor veel studenten ook een struikelblok. Waar scholieren gewend zijn aan vaste roosters en duidelijke kaders, valt die structuur in het hoger onderwijs deels weg. Wernaart ziet dat dit vooral eerstejaars raakt. “Er komt zoveel op een student af. Je moet je eigen leerroute volgen, je hebt geen boeken meer, mag met je telefoon rondlopen. Voeg daar verminderde sociale vaardigheden en de stelligheid van AI-systemen aan toe, dan is er denk ik wel sprake van een studeercrisis.”

Studenten moeten begrijpen waarom iets is, niet alleen hoe ze een antwoord op een vraag formuleren, stelt Wernaart. En daar heb je anderen bij nodig. “Taal is het gereedschap om jezelf te begrijpen en om contact te maken met anderen. Als studenten dat steeds minder oefenen in gesprekken, in schrijven, in een debat. Dan zie je onzekerheid ontstaan.” Om die reden is het dus juist wenselijk om juist zoveel mogelijk fysiek aanwezig te zijn op school.

De studeercrisis is volgens Wernaart geen individueel falen, maar een ontwerpfout. Hij vindt basiskennis, taalvaardigheid en het doorleven van een onderwerp essentieel in goed onderwijs. “Ik denk dat we volle bak moeten inzetten op het echt beleven van een vakgebied. Het gevoel en de beleving van een vak, dat kun je niet aan ChatGPT vragen. Als je een docent aan het werk ziet, en merkt dat die daar een bepaalde passie voor heeft, daar leer je van. Ik denk daarom dat de rol van docent belangrijker is dan ooit.” 

Dat dit het derde openbaar college van Fontys is dat zich focust op AI zegt genoeg over hoe actueel het onderwerp is. “Logisch ook, want intelligentie ontwikkelt zich al sinds 3,5 miljard jaar”, gaat Gerard Schouten, lector Sustainable Data & AI Applications, van start. Maar wat is intelligentie eigenlijk en wie heeft het? Dat is een vraag zonder één definitie.

Stel; een Amsterdamse taxichauffeur kent honderd straatnamen in de regio uit zijn hoofd en weet precies welke sluiproutes te nemen bij wegafzettingen. Of wat dacht je van een onderzoeker die ontdekt dat bij bepaalde vormen van kanker immuuntherapie beter aanslaat wanneer patiënten een coronaprik hebben gehad? Of kleine zwanen die elke herfst naar West-Europa trekken en herkenningspunten onthouden? “Allemaal intelligent, en dus onderdeel van een verschrikkelijk breed begrip.”

Evolutie van intelligentie
Het eerste eencellige organisme dat 3,5 miljard jaar geleden ontstond en DNA bevatte, bezat al intelligentie, vertelt de lector. Pas veel later, in 1947, ontstond het idee van artificiële intelligentie. Toch was het pas in 2013 toen AI een vlucht maakte nadat men in een soort wanhoopspoging een enorme hoeveelheid informatie in één computernetwer stopte, waar vervolgens resultaten uitkwamen die beter waren dan ooit tevoren. “Zo ontstond deep learning”, zegt Schouten.

Hij noemt het de meest complexe machine die we ooit als mens gemaakt hebben. "Maar de mens kan alles wat AI kan, maar met een eigen wil, een morele wil. Een mens is daarnaast nieuwsgierig, kan dingen duiden, begrijpen, reflecteren en verwonderen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Dat laatste is precies hetgeen waar Tessa Cramer, lector Designing the Future, op aanhaakt. “Ik ben niet AI-onderlegd, maar wél geïnteresseerd in de toekomst en hoe we mens kunnen blijven in een snel veranderende wereld waarin AI integreert.”

Dat komt vaak met twee uitersten: doemdenken, zoals in sciencefiction-films, of een ‘alles komt goed’-mentaliteit. “Maar de toekomst is vaak rommeliger dan we ons voorstellen.”

Pessimisme en veranderen
Dat brengt pessimistische gevoelens met zich mee en dat ziet Cramer ook terug in haar werk, waar ze regelmatig de vraag krijgt hoe mensen om kunnen gaan met pessimisme wanneer ze nadenken over de toekomst.

Om te beginnen is de toekomst volgens de lector een plek die je op veel manieren kunt interpreteren. “Door hem op te rekken tot mogelijke toekomst, zoals kunstenaars en ontwerpers doen. Mensen die onze grenzen verleggen in wat wij mogelijk achten. Of door hem te zien als een wenselijke toekomst. Een plek waar beleidsmakers en politici zitten omdat ze altijd een norm meebrengen.”

Maar dan is er ook nog de waarschijnlijke toekomst: een soort lineair doortrekken van wat we allemaal kennen. “Een grote val waarin we het liefst op repeat doen wat we kennen, en de dag van vandaag morgen weer beleven. Als we dat allemaal blijven doen, blijft de wereld precies hetzelfde. Terwijl het juist mooi is om de wereld te veranderen.”

Verwonderen in ongemak
Zo had men in de vooroorlogse tijd nooit verwacht dat computers in onze broekzak zouden passen. En zo kunnen velen nu niet bevatten dat AI onze wereld gaat veranderen. Toch is Cramer van mening dat mensen zich vooral moeten verwonderen, in plaats van dat ze aannames doen. “Aannames kunnen namelijk behoorlijk belemmeren. Verhalen die we vertellen over AI zijn bijvoorbeeld vaak gevaarlijker dan AI zelf. We moeten ons dus bewuster zijn van wat mensen zeggen over de technologie, dan van de technologie zelf.”

De Cyberbeveiligingswet (Cbw) is de Nederlandse tak van de zogenoemde NIS2-richtlijn, een Europese richtlijn die EU-lidstaten verplicht om strengere regels in te voeren voor cyberbeveiliging. De NIS2-richtlijn volgt na de eerste NIS-richtlijn, die in 2016 werd ingevoerd, en kent scherpere regels dan zijn voorganger. Er zijn ook meer sectoren die onder de Cbw gaan vallen, waaronder het hoger onderwijs en dus ook Fontys. Allemaal met als doel de digitale weerbaarheid te versterken, cybercrime te voorkomen en cyberaanvallen tegen te gaan.

Wat dat betekent voor Fontys, legt Helmut Grams uit. Beginnend door te zeggen dat de Cbw ‘best een heavy’ wetgeving is. “We moeten als organisatie binnen 24 uur grote incidenten melden. Als een betrokkene mogelijk schade ondervindt van zo’n incident, zijn we verplicht diegene daarover in te lichten. En als het incident zodanig groot is dat het veel impact maakt, dan kun je door de toezichthouder verplicht worden het openbaar te maken.” De toezichthouder voor de Cbw voor het hoger onderwijs wordt de Inspectie van het Onderwijs.

Als we Grams vragen naar een voorbeeld van een klein ‘incident’ dat niet gemeld hoeft te worden, zegt hij het volgende: “Dat kan bijvoorbeeld zijn dat iemand een bepaalde site heeft bezocht en dat zijn laptop daarna besmet is geraakt met een virus. Of dat iemands wachtwoord wordt gestolen.” Een wat groter incident dat wel gemeld dient te worden, kan zijn dat iemand een vertrouwelijk bestand naar een groot aantal verkeerde mensen stuurt, terwijl zij dat document absoluut niet mogen zien.”

Zorgplicht 
Naast de meldplicht hebben organisaties met de komst van de nieuwe wet straks ook een zorgplicht en moeten er vooraf risicoanalyses gedaan worden. In het verlengde daarvan moeten organisaties passende maatregelen nemen voor de beveiliging van hun netwerk- en informatiesystemen. En als het fout gaat? Dan kunnen bestuurders voortaan persoonlijk aansprakelijk worden gesteld. “In ons geval zijn dat natuurlijk Joep Houterman, Arian Steenbruggen en de nieuwe bestuurder Jaapjan Zuidema”, aldus Grams. “Zij zullen dan verantwoordelijk zijn. Persoonlijk aansprakelijk zelfs, wat betekent dat een verzekering het niet even op kan lossen.”

De bestuurders moeten volgens Grams vergewissen dat ze ergens achter staan en zijn ook verplicht om een cursus en training te volgen die over de Cbw gaan. Ze moeten weten hoe alles geregeld is binnen Fontys en waar de risico’s zitten. Hier actief sturen en toezicht houden, plus zorgdragen dat cybersecurity-bewustzijn op managementniveau plaatsvindt.

Fikse boete 
Verder is het zo dat als een organisatie niet aan de regels voldoet of haar verplichtingen niet tot in de puntjes op orde heeft, er boetes kunnen volgen die in het geval van een instelling als Fontys kunnen oplopen tot 7 miljoen euro (of 1,4 procent van de wereldwijde omzet). Dat zijn flinke bedragen, maar Grams begrijpt wel dat er druk wordt opgevoerd om aan wettelijke verplichtingen te moeten voldoen. “Misdaad is tegenwoordig niet vaak meer een bankoverval. Het gebeurt steeds vaker met cybercrime, AI en in de cryptowereld. Cybercrime raakt daarmee steeds meer mensen en heeft steeds grotere gevolgen.”

Informatieveiligheid is dus niet iets wat we ‘er even bij doen’. Nee, het is een broodnoodzakelijke verantwoordelijkheid van Fontys die volgens Grams als één van de prioriteiten moet worden gezien. “Het draagt bij om de bedrijfsdoelstellingen van Fontys en haar instituten en diensten te kunnen behalen, aangezien inbreuken in de informatiebeveiliging direct een grote negatieve invloed hebben op onze bedrijfsprocessen binnen onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering.”

Samenwerking
Geen gemakkelijke klus dus. En goedkoop is-ie ook zeker niet. Naast de Cbw werkt Fontys namelijk ook al met het SURF NBA-toetsingskader, een toetsinstrument bedoeld voor onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland om de volwassenheid van hun informatiebeveiliging gestructureerd te meten, te verbeteren en transparant verantwoording af te leggen. En die twee dingen samen – de Cbw en het toetsingskader – zullen ongetwijfeld meer inspanning en kosten met zich meebrengen.

“Het kan om zo’n 12 procent van je totale IT-budget gaan, een aanzienlijk bedrag dat we niet zomaar hebben liggen. We gaan binnen de Nederlandse hbo-sector kijken of we gezamenlijk op kunnen trekken om dezelfde lijnen, kaders en hetzelfde beleid te volgen.”

Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) is nu een intern onderzoek gestart en heeft een ‘voorlopige’ melding gedaan bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Opmerkelijk is dat de docent zich heel bewust was van het feit dat hij interne regels overtrad door zelf AI-software te installeren die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. Tegen zijn studenten zei hij niettemin blij te zijn met zijn eigen actie. “Omdat er nu eindelijk een onderzoek komt wat er wel en niet kan met AI".

Kennelijk werd de discussie daarover binnen die hogeschool niet juist of hard genoeg gevoerd. Diezelfde discussie vindt ook bij Fontys plaats op alle niveaus. Er zijn al wel basisregels, maar begin volgend jaar moet er een uitgebreidere handleiding komen over hoe studenten en medewerkers binnen Fontys met AI dienen om te gaan.

Panisch
Bij Fontys ICT hebben ze inmiddels al een eigen platform ontwikkeld dat meer veiligheid biedt, Bron schreef er eerder al over. Een van de makers ervan, Koen Suilen, zegt wel te staan kijken van de reactie van de HAN. “Hoe de HAN ermee omgaat, hoe panisch er wordt gereageerd. Het is niet dat de data naar een crimineel iemand gaan. Die gaan naar een organisatie of bedrijf die data kan gebruiken om een AI-model te trainen.”

Maar moet Fontys zich zorgen maken over de eigen cybersecurity als het om dit soort datalekken gaat? Suilen: “Ik heb geen idee. Maar ik vind het wel de hoogste tijd dat het begrip datalek geherdefinieerd wordt. Het is een koepelbegrip waar een usb-stick, een softwarescriptje of een browser onder kan vallen. Bij AI zegt het vooral iets over de mate van zelfstandigheid die AI krijgt. Maar het heeft ook alles te maken met de krampachtigheid over dit onderwerp.”

“Iedere organisatie die werkt met AI zal zeggen: ga er verantwoordelijk mee om. Technisch gezien heeft iedereen er beleid over. De eerste reflex is altijd controle en verbieden, maar dat is geen structurele oplossing. Dan verplaatst het zich naar de schaduw. Ofwel de schaduw-it: de echte Pandora’s box zit namelijk niet in de laptop van school, die zit op je mobieltje.”

"Dat is waar ik mij zorgen over maak: de AI-geletterdheid, het besef dat als je een bepaalde tool gebruikt, dat daar consequenties aan hangen. Dat besef is er nog niet of niet genoeg bij iedereen. Ik denk niet dat we bij Fontys rücksichtlos vooruit gaan. Het manco is meer: we doen relatief weinig aan zelf bekwaam worden.”

“Checks and balances inbouwen, dat gebeurt te weinig. Er zijn ook maar weinig voorbeelden bij andere organisaties die als best practice kunnen dienen. Een andere factor is dat traditionele organisaties zoals de onze niet de snelheid hebben om mee te gaan in het tempo waarin big tech-bedrijven ontwikkelingen over ons uitstort.”

Bedreigend
Hoe bedreigend dat kan zijn, is ook de strekking van de door talloze Nederlandse media ondertekende brandbrief aan informateur Buma. Zij zien in die bedrijven en de manier waarop zij te werk gaan een grote bedreiging voor de democratie en de informatievoorziening in Nederland. De media willen nauw betrokken worden bij het AI-beleid van de overheid en vinden dat Den Haag veel sneller de Europese regelgeving moet toepassen.

Dat zijn de media. Terug naar het onderwijs. Daar ziet Suilen het allemaal niet heel somber voor in. “Op de keper beschouwd denk ik dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Het is vooral omdat het iets nieuws is, waardoor mensen vaak in een verkeerd narratief stappen. ‘De trein die al rijdt’: dat soort fatalisme, alsof je overgeleverd bent aan anderen. Ergens klopt dat, maar ik heb wel een keuze in hoeverre ik ergens in meega.”

Knutselen
Docent, schrijver, Bron-columnist maar in dit geval toch vooral AI-specialist en technofilosoof Rens van der Vorst staat er niet van te kijken, van de ophef bij de HAN. “Als iedereen zelf gaat knutselen met AI, dan kan dat gevaarlijk zijn. Ik sluit zeker niet uit dat dit ook bij Fontys gebeurt en dat ook hier dat gevaar bestaat.”

Het probleem met AI, zo zegt Van der Vorst, is dat je tegenwoordig zelf niet veel hoeft te kunnen om toch ingewikkelde dingen te bouwen. “Vroeger moest je op zijn minst zelf kunnen coderen. Dat hoeft niet meer, want dat programmeren doet AI wel voor je. Dus wordt het steeds eenvoudiger om dingen als een custom gpt of chatbot te bouwen. Maar het wordt dus ook steeds belangrijker dat je daar voorzichtig en doordacht mee omgaat.”

Probleem is dat de meeste studenten maar ook docenten waarschijnlijk werken op dezelfde computer die ze ook voor Fontys gebruiken. En zoals voor elke plugin geldt: al heel snel geef je daarmee toegang tot je bestanden en geef je dus ook de controle weg.

“Je geeft een externe actor toegang tot gegevens waar ze niets te zoeken hebben. Op een secure omgeving is dat risico natuurlijk al een stuk kleiner. Factorauthenticatie, waarbij je op je mobieltje eerst een code moet invoeren, maakt het al een stuk beter. Maar al met al wordt het allemaal wel een stuk ‘trickier’.”

“Mijn advies: ook al heb je een scherpe scalpel, dan nog is het niet verstandig om jezelf te opereren. Steeds meer amateurs kunnen nu van alles maken en doen met AI. Maar ook op het gebied van kunstmatige intelligentie is het beter als je zaken overlaat aan de experts.”

De Bulgaarse Simeon Dimov kwam speciaal naar Nederland om hier een ICT-opleiding te volgen. Binnen de muren van Fontys ontmoette hij medestudent Martin Tomov, waarmee hij samen het bedrijf Synthgen opzette. Dat specialiseert zich in het ontwikkelen van synthetische data. Een idee dat ontstond nadat Martin voor een ander Fontysproject op zoek was naar data over wilde dieren, die gehaald moest worden uit luchtfoto’s gemaakt met drones.

Die data was echter niet te herleiden, dus besloten de twee studenten AI-modellen te trainen om bepaalde data wél te kunnen herkennen. “Zo hebben we uiteindelijk het hele concept rondom synthetische data uitgewerkt en zijn we er een bedrijf in gestart”, legt Simeon uit.

Van master naar bedrijf
Die startup werd in december vorig jaar gelanceerd, een paar maanden nadat beide studenten begonnen aan de master Applied IT bij Fontys. Niet geheel toevallig, want binnen deze master kregen Simeon en Martin ondersteuning van het SPARC-Incubator programma. “Hierin helpt Fontys ons met ondernemerschap, innovatie en techniek.”

Wat Synthgen precies doet, legt Simeon uit aan de hand van een voorbeeld. “Stel: je maakt een foto van een vaas. Dat is door mens en computer makkelijk te identificeren, omdat we weten hoe een vaas eruitziet. Maar als je niét weet hoe iets eruitziet, kun je het ook niet identificeren. Dat komt door het gebrek aan data, en dat komt heel veel voor in computer vision programma’s waarin met AI gewerkt wordt. Computer vision wordt daarop weer gebruikt om met precieze nauwkeurigheid objecten te interpreteren en te analyseren aan de hand van visuele gegevens.“

Laseren met AI
Maar als er te weinig data is en die ook niet te vinden valt, loop je vast. “Daar komt Synthgen om de hoek kijken. Wij generen en simuleren ontbrekende data met AI-modellen die we zelf bouwen, zodat er alsnog beelden en simulaties zijn van gegevens die moeilijk te verkrijgen zijn in de echte wereld.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Dat gebeurt nu voornamelijk in de agrarische sector, met partner Luxeed Robotics. “Synthgen genereert met onze AI-data planten die moeilijk identificeerbaar zijn en zet deze in databases. Die databases worden ingezet bij de werkzaamheden van Luxeed, die lasers inzet om onkruid te wieden en zo de groei van de juiste gewassen kan bevorderen. De lasers worden aangestuurd door onze AI-modellen en weten dankzij onze databases wat wel of geen onkruid is en wat dus weggehaald kan worden.”

Europese top
Simeon en Martin hebben met hun idee een unieke positie binnen Europa veroverd. Het product is zelfs zo goed, dat de twee een flinke subsidie van 124.000 euro hebben mogen ontvangen. Met dat geld willen de twee sowieso een klein salaris aan zichzelf uitbetalen. Maar het merendeel van het geld wordt geïnvesteerd in de eigen hardware, het uitbreiden en beveiligen van hun opslagcapaciteiten en een marketingplan. 

“Uiteindelijk willen we al onze data op eigen servers kunnen zetten, ons team uitbreiden de beste in onze markt zijn. Niet omdat we de wereld willen veroveren, maar vooral omdat we impact willen maken en het gebruik van data voorgoed willen veranderen.”

Nick Du Chatinier is de kartrekker achter Slimmer-Kiezen. Hij haalde in 2021 zijn diploma bij Fontys IT & Business en volgde in het derde jaar de minor Datadriven Businesslab. “Daar is het idee voor de kieswijzer ontstaan. Samen met twee studiegenoten kregen we een opdracht met vrije invulling, waarin we graag iets met politiek wilden doen.”

Want, zo vonden de studenten: de politiek moest transparanter gemaakt worden. “We wilden een stemwijzer maken waarin niet alleen maar uitgegaan wordt van alle beloftes die partijen doen of wat ze zeggen in het nieuws en hun partijenboekjes. Onze stemwijzer baseert zich op de stemmen die leden van desbetreffende partijen zélf doen. Om zo een soort gelijkgestemdheid tussen de partij en de burger te laten zien.”

Klare taal
Inmiddels runt Nick de stemwijzer alleen, zonder zijn studiegenoten. Of ja, alleen... De alumnus maakt gebruik van AI en het open dataportaal van de Tweede Kamer, een omgeving waarin alle documenten van debatten, moties en kamerstukken opgeslagen worden. “Dankzij het gebruik van AI kan ik alle nodige informatie van één bron halen. Dat verwerk ik in mijn eigen database waarna ik online de stellingen aan kan bieden.”

Daarnaast zorgt zijn AI-implementatie er ook voor dat complexe teksten omgeschreven worden naar behapbare informatie. “Het moet natuurlijk niet zo zijn dat je iets leest en eigenlijk niet snapt wat er staat. En dus ook niet snapt waar het kabinet of een partij het allemaal over heeft.”

Gebruiken
Voor degenen die de politieke kieswijzer van de alumnus willen gebruiken geeft Nick graag nog een kleine uitleg. “Je krijgt iedere keer een motie voorgeschoteld waarop je moet stemmen, en na iedere motie krijg je een overzicht van welke partijen waarop gestemd hebben en welke partijen het meest overeenkomen met jouw stemgedrag. Je kunt daarnaast ook filteren op onderwerpen die voor jou belangrijk zijn. Zoals woningnood, onderwijs of duurzaamheid. Zo weet je binnen ieder beleid welke partij jouw belangen het meest behartigt en daar ook zo naar stemt.”

Vanaf het moment dat het huidige Kabinet viel en duidelijk werd dat er nieuwe verkiezingen zouden komen, zag Nick het aantal bezoekers per dag flink stijgen. “Vorig jaar in de week voor de verkiezingen had ik zeker 5.000 bezoekers per dag. Dat is natuurlijk niet zoveel als de ‘grote’ kieswijzers, maar daar kan ik in mijn eentje ook niet tegenop boksen. Toch blijf ik wel trots op het feit dat dit een schoolproject is geweest dat nog steeds loopt.”

Maatschappelijke bijdrage 
Dat doet Nick met twee redenen. “Natuurlijk opent het bijzonder veel deuren, maar het feit dat ik met Slimmer-Kiezen een maatschappelijke bijdrage lever, vind ik ontzettend belangrijk. Dankzij deze kieswijzer kunnen mensen een gegronde keuze maken. Een keuze die uiteindelijk bepaalt welke 150 mensen richting aan ons land geven. Dan is het toch enorm van belang om je stem te laten horen?”

Ook wil Du Chatinier de kloof verkleinen tussen de politiek en het volk. Hij hoopt daarom vooral dat studenten ook gaan stemmen. “Als student zit je vaak in de hoek waar de klappen vallen. Er is niet één partij die écht de student vertegenwoordigt. Daarom moet je je juist in de partijen verdiepen. Of er zelf een starten. Maar laten we beginnen door met de kieswijzer te onderzoeken welke partij het beste bij je past."

Wil je gebruikmaken van Slimmer-Kiezen? Dat kan via de site.

Dankzij de technologieën van tegenwoordig kunnen we met een paar drukken op de knop Salvador Dali weer tot leven brengen. Of krijgen we scheikundelessen van Einstein. Misschien zelfs hedendaags politiek advies van Thorbecke. Je kunt het zo gek niet bedenken of het is tegenwoordig mogelijk.

Virtuele docent
Hoe? Met virtual humans dus, waar dinsdag gedurende de hele dag door verschillende experts presentaties en workshops over worden gegeven. Soms gebeurt dat met een Fontys-sausje, zoals tijdens de presentatie van lectoren van eigen bodem Daniëlle Arets en Mark de Graaf. Zij hebben het samen met nog twee anderen over hoe je virtual humans kunt inzetten bij het onderwijs, de media en zorg.

Kijken we naar het onderwijs, dan zou dat bijvoorbeeld kunnen met een virtuele docent. Daar wordt momenteel aan gewerkt met de Regio Deal, waar Fontys samen met allerlei andere scholen en instanties aan bijdraagt. Maar als we verder kijken, is er nog veel meer mogelijk. Een digitale kloon bijvoorbeeld, waarvan Omroep Brabant er eentje ontwikkelde om in te zetten als medewerker. 

VR-Nina
Die kloon werd gemaakt van Nina, een presentatrice en verslaggever van Omroep Brabant. Ze is van top tot teen nagemaakt. “Dat klinkt als een lang en moeilijk proces, maar dat viel reuze mee. Ik werd een hele dag uitgeroosterd om mezelf te laten ver-AI’en, maar we waren binnen twintig minuten al klaar. Dat ging echt heel snel”, vertelt ze in een workshop.

Het resultaat was een digital twin van Nina, die geen urenlange voorbereiding of visagist nodig heeft. Een AI-kloon waar geen camera’s voor nodig zijn, die alle talen spreekt en die je alles kunt laten vertellen. Ze is daadwerkelijk ingezet als presentator. Een deel van de kijkers was enthousiast, een ander deel vond een robot als presentator vooral erg ongeloofwaardig. Inmiddels staat de VR-Nina in de koelkast en wordt ze (voorlopig) niet meer gebruikt. 

Aan het denken zetten
Van Nina gaan we over naar Sam, ook een virtual human die dinsdag digitaal aanwezig is bij MindLabs. Sam is ontwikkeld door het lectoraat Mens en Technologie en vijf studenten van Fontys, waaronder student GameDesign Florian van der Kun. Hij vertelt dat Sam staat voor Samen Aandacht voor Morgen, en dat ze vooral is gemaakt voor mensen die een lage gezondheidsvaardigheid hebben, zoals laaggeletterdheid of problemen met lezen en schrijven.

Sam is ontwikkeld om mensen op een begrijpelijke manier te laten praten over gezond ouder worden en gaat daarover met anderen in gesprek. “Ze geeft tips”, zegt Florian. “Absoluut geen advies, maar het is wel de bedoeling dat ze mensen aan het denken zet.”

En dat is eigenlijk wat deze hele dag met de bezoekers doet. Ze worden aan het denken gezet. Virtual humans zijn in opmars. Je ziet ze niet, want ze bestaan niet, maar toch zijn ze overal. Kunnen we nog zonder deze digitale mensen? Moeten we zonder willen? Moeten we mét willen? Tja, die vragen blijven zelfs hier onbeantwoord.

Emily. Dat is de naam die de chatbot heeft gekregen. Of misschien kunnen we het beter omschrijven als ‘een verhaal waarmee je in gesprek kunt gaan’, zoals de VPRO doet. Wat daar precies mee bedoeld wordt, leggen studenten Noah en Fenne uit, die het concept samen met nog drie andere studenten van Journalistiek en ICT hebben ontwikkeld.

Dat gebeurde eigenlijk een paar maanden geleden al, toen VPRO een bezoekje bracht aan MindLabs voor een hackathon. Verschillende groepjes studenten kregen een casus voorgelegd waar ze vervolgens een oplossing voor moesten bedenken. “Wij richtten ons op de problemen waar VPRO tegenaan loopt bij het maken van documentaires in het buitenland”, vertelt Fenne.

Op de vlucht
“Onze casus ging over een vrouw die vanuit China gevlucht was naar Taiwan. Het was een heel belangrijk verhaal dat niet verteld kon worden omdat die vrouw anoniem wilde blijven. Daar hebben ze bij VPRO vaker last van: ze halen bijzondere verhalen op die verloren gaan omdat ze er vanwege het stukje anonimiteit niks mee kunnen doen. Wij hebben iets bedacht om de verhalen met behulp van AI toch ‘tentoon te kunnen stellen’.” [Tekst gaat verder onder de foto]

De oplossing heet Emily, een chatbot die haar naam te danken heeft aan de uit China gevluchte vrouw. “Wij hebben haar karaktereigenschappen samen met haar verhaal in een AI-systeem gegooid en daar is een soort chatbot uitgerold waar je vragen aan kunt stellen”, legt Noah uit. “In feite kun je met Emily praten zonder dat zij daarbij in beeld hoeft te komen, en daarmee blijft haar verhaal dus bestaan.” 

Personages
In de tien weken na de hackathon zijn Noah, Fenna en drie andere studenten verder gegaan met hun prototype, met als resultaat een interactieve wereldbol waar je op kunt klikken. Noah: “We hebben meer verhalen zoals dat van Emily verzameld en die in het systeem gezet. Als je op een bepaald land klikt, krijg je een personage te zien met daarbij een veelvoorkomend probleem dat in het betreffende land speelt.”

Kadir is daar een voorbeeld van, een Oeigoerse man wiens leven abrupt veranderde toen de Chinese overheid in 2017 begon met het opsluiten van duizenden Oeigoeren. Of Tyrone, die het slachtoffer werd van mishandelingen nadat hij vanuit Oeganda naar Kenia vluchtte vanwege zijn geaardheid. En dan is er ook nog de Mexicaanse Carlos, wiens donkere huidskleur hem een doelwit maakt van pesterijen en discriminatie.

Het vervolg
Het doel van de chatbot is dat je op een laagdrempelige manier met deze personages kunt chatten over hun problemen. VPRO was daar dusdanig enthousiast over dat de omroep heeft besloten om ermee verder te gaan. “Er is budget voor vrijgemaakt en we zijn gevraagd om eraan mee te werken”, zegt Fenne. “Daar sta ik zeker voor open. We hebben hier wekenlang keihard aan gewerkt, dus het zou zonde zijn om het op de plank te laten liggen.”

Alweer een stuk over AI. Alweer een met een bromsnorrende ondertoon die niet goed uitpakt voor Chat en kornuiten. Maar het is helaas wel nodig. Dit keer is het goed om het eens te hebben over AI en ons emotionele welzijn.

Waar het debat binnen onze hogeschool vaak gaat over AI en de kwaliteit van toetsing, onderwijs, eindwerken etcetera, gaat het misschien nog wat te weinig over ons welzijn, en vooral het welzijn van onze studenten. 

Collega Erdinç Saçan schreef hier een (zoals altijd) prikkelend stuk over -samen met Sander Duivestein- in het Nederlands Dagblad met de pakkende kop: ‘AI is een vriend die je altijd gelijk geeft, maar die je nooit had willen hebben.’

Hij wijst ons onder meer op de gevaren die ontstaan wanneer we AI-systemen als mensen, vrienden of zelfs vertrouwelingen gaan behandelen. En daar moeten we het denk ik echt wat meer over hebben.

Digitale offloading
Wanneer we AI gaan gebruiken als (vervanging voor) sociaal contact en emotionele interactie hebben we een serieus probleem op meerdere vlakken. 

Marieke van Vliet, Kelly Beekman en ondergetekende waarschuwden eerder voor digitale offloading van kennis en het afvlakken van de menselijke geest door onproductief AI gebruik: ‘door het gemak van veel AI toepassingen en de stelligheid waarmee AI haar uitkomsten presenteert, zijn we snel geneigd achterover te leunen en deze resultaten weinig kritisch en klakkeloos te gebruiken. Wat we hiermee dus inleveren is de capaciteit om frisse ideeën te hebben en bestaande ideeën kritisch te beoordelen.’  

Dit geldt niet alleen voor kennis en de manier waarop we naar de wereld kijken, maar geldt ook voor onze emotionele creativiteit. In wezen is een prompt een manier om een systeem te manipuleren waardoor je een bepaalde output krijgt.

De manier waarop je prompt is daarbij erg bepalend, en het is een taalkunst op zich om ervoor te zorgen dat -bijvoorbeeld- ChatGPT iets oplevert waar je nieuwe inzichten door krijgt. Deze inzichten zijn een gevolg van wiskundige vergelijkingen (ik zal vast op mijn kop krijgen van AI-technici met deze platgeslagen retoriek: sorry alvast), maar zeker niet het gevolg van oprechte zorg en betrokkenheid.

Een schijngesprek
Doordat ChatGPT heel vriendelijk en soms inlevend lijkt en soms menselijke ideeën aan elkaar kan knopen die we zelf niet eerder in verband brachten, kan het lijken alsof het echt met een nieuw idee kan komen. Maar in wezen is het onder aan de streep een combinatie van een gewogen gemiddelde dat een logisch berekend taalkundig gevolg is van je prompt. 

Tel daarbij op dat veel LLM modellen een culturele en ethische bias hebben, en het voor de gebruiker in veel gevallen lang niet altijd duidelijk is hoe het tot bepaalde inzichten komt. Hierdoor heb je een schijngesprek met een ondoorzichtig systeem waarvan je niet weet wat het motief is. 

Je kunt er immers geen relatie of vertrouwensband mee opbouwen waarbij je kunt varen op goede intenties. ChatGPT heeft niet per se het beste met je voor. Het rekent gewoon dingen uit. Slecht idee dus om hiermee je diepste worstelingen te bespreken.  

Emotionele creativiteit
Moeilijke dingen bespreken met vrienden of familie vraagt soms niet alleen om lef, maar ook om communicatievaardigheden. Dat is iets wat we bij uitstek zouden moeten ontwikkelen tijdens onze studententijd. 

Ik kan me goed voorstellen dat het wel heel verleidelijk is om je diepste gevoelens bloot te geven aan een machine, omdat het laagdrempelig is, je niet hoeft te dealen met de emotie of het oordeel van de toehoorder, en je het kan doen vanuit de ogenschijnlijke veiligheid van een zolderkamer. 

De kans is bovendien groot dat je op een dusdanige manier prompt dat je een voor jou veilig, voorspelbaar en wenselijk antwoord krijgt. Hierdoor belandt je mogelijk in een continue loop van zelf-stereotypering die je niet verder gaat helpen.

Bovendien, en misschien nog veel belangrijker, ontneem je jezelf de ervaring die nodig is om je eigen emotionele creativiteit vorm te geven. Deze ontstaat uit de interactie met mensen om je heen. Vrienden, familie of studiegenoten die je een ander perspectief kunnen voorhouden gebaseerd op zeer genuanceerde (en persoonlijke) levenservaring, in plaats dus van een gecalculeerd gemiddelde of logisch gevolg van een prompt. Je hindert jezelf in je ontwikkeling, terwijl je die ontwikkeling -zeker wanneer je het even moeilijk hebt-  juist ontzettend hard nodig hebt om met emotioneel lastige situaties om te gaan.       

Wij zijn Fontys
Tot slot: ik loop al wat jaren mee in onze mooie Fontysorganisatie. En door alle complexe en soms schokkende ontwikkelingen in de maatschappij, al dan niet twijfelachtige onderwijsvernieuwingen en technologische veranderingen heen is er één ding altijd hetzelfde gebleven. Docenten die er altijd zijn voor studenten, en dat met hun hele ziel en zaligheid.

Docenten zijn namelijk een bepaald slag volk dat zich tot (professionele levens-)taak stelt om het beste uit een nieuwe generatie mensen te willen halen, en te helpen in hun zoektochten. Beste student: mocht je donkere gedachten hebben en niet meer weten waar je heen kunt, dan weet ik zeker dat je -naast je studiegenoten- op iedere Fontyslocatie een willekeurige collega kunt aanspreken die oprecht om je geeft. Die naar je wilt luisteren en met je kan uitdokteren waar je misschien heen moet om verder te kunnen. 

En mocht het regenen (al dan niet in je hoofd) en je mij ergens tegenkomen, dan mag je altijd komen schuilen. Ik zal er zijn, net zoals mijn +/- 4999 collega’s.

Mr. Dr. Bart Wernaart is lector Moral Design Strategy en leading lector van het Center of Expertise (CoE) for Sustainable and Circular Transitions. Daarnaast is hij ook professioneel drummer, componist en dirigent.

“Ik ben allereerst echt heel trots op Fontys. Het was een jaar waarin heel veel processen tegelijk liepen en nog lopen. Waarbij lang niet alles meteen goed gaat, maar waarbij het in het algemeen toch allemaal weer goedkomt. Ik ben trots op de organisatie en op de mensen die dat allemaal doen. Dat we tegelijkertijd te maken hebben met krimp en we in spannende tijden leven, maakt het nog eens extra knap.”

Trendsetter
Die krimp zet ook volgend jaar door. Dat is geen verrassing want het hele hoger onderwijs heeft daarmee te maken en dus ook Fontys. Maar zoals wel vaker lijkt Fontys ook nu weer ‘koploper’ dan wel trendsetter daarin.

De hogeschool was een paar jaar geleden de eerste waar harde klappen vielen qua instroomcijfers. Maar waar nu ook andere hoger onderwijsinstellingen daarmee in toenemende mate te maken hebben, lijkt het marktaandeel van Fontys komend jaar juist weer iets groter.

Er zijn weer minder aanmeldingen dan vorig jaar, toch lijkt het erop dat Fontys het komend studiejaar weer wat beter doet. “In absolute aantallen dalen we nog steeds, maar minder hard dan anderen”, vat Houterman het bondig samen.

Sociaal plan
Fontys loopt trouwens wel in meer zaken voorop. “Wij zijn ook de eerste instelling die met de vakbonden een sociaal plan overeen is gekomen voor de komende jaren. Dat is niet iets om trots op te zijn, je zou liever hebben dat het helemaal niet nodig is, maar het geeft wel rust en duidelijkheid.”

De krimp en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen hebben tot een aangescherpt vacatureproces geleid. Daardoor telde de instelling in september al 200 arbeidsplaatsen minder dan in het voorgaande studiejaar.

Met dit natuurlijk verloop hoopt het bestuur een groot deel van de bezuinigingen op te vangen. Een groot deel, maar niet alles. Eerder gaf cbv-lid Frans Möhring al aan dat in drie tot vijf jaar tijd mogelijk 200 tot 300 ontslagen nodig zullen zijn. Dat is nog steeds het geval.

“De nieuwste cijfers en ontwikkelingen geven geen reden om dat beeld bij te stellen. We zitten nog steeds op de koers zoals we die destijds hebben ingeschat.”

Waarbij het ook nog zo is dat, onder meer afhankelijk van de studenteninstroom, er per dienst of instituut ook verschillen zullen optreden. “We besluiten per organisatieonderdeel of we additioneel moeten ingrijpen of niet. Dat zal komend jaar helder worden.”

HARP
Uiteraard gaat het dan ook over HARP, de enorme operatie om het ondersteunend personeel en de diensten anders in te zetten of in te richten. Een proces dat voor onrust zorgt onder het personeel, maar ook een proces dat tijd kost. En dat pas vanaf komend studiejaar duidelijkheid gaat scheppen voor medewerkers die zich nu zorgen maken over hun baan.

“Maar hierin hebben we ook weer geleerd van TEO, de fusie van de educatieve instituten en opleidingen die vanaf 1 september in praktijk wordt gebracht. Zoals ook bij de fusies van andere instituten voeren we dit proces goed voorbereid en stapsgewijs uit. Als organisatie leren we steeds beter hoe met dit soort veranderingen om te gaan.”  

Eén onverwachte verandering is dat de ‘regisseur’ van HARP zijn vertrek heeft aangekondigd. Bestuurslid Frans Möhring vertrekt op 1 oktober en wordt dan bestuursvoorzitter van mboRijnland. “Ik vind dat heel jammer, hij is een zeer gewaardeerde collega. Maar ik snap ook dat hij die stap maakt.”

Inmiddels is de procedure om een opvolger te vinden al in gang gezet. Maar betekent dit voorlopig ook nog meer werk voor Houterman? “Ja, ik krijg daardoor wel meer op mijn bordje.” Om er lachend aan toe te voegen:  “Maar ik loop nog niet op mijn tandvlees hoor.”

Internationalisering
Los van de interne veranderingen en processen, speelt er ook in de buitenwereld van alles dat invloed heeft op Fontys. Zoals de bezuinigingsdrift van het inmiddels demissionaire kabinet als het om het hoger onderwijs gaat. “Ja, dat had ook niemand verwacht, dat ik in oktober met een spandoek in mijn handen zou staan demonstreren. Maar die demonstraties hebben wel wat opgeleverd: geen langstudeerboete en iets minder grote bezuinigingen.”

Tot voor kort moet echter een ander kabinetsvoornemen nog wel de meeste ergernis hebben gewekt bij Houterman: internationalisering. De coalitie wilde het aantal buitenlandse studenten fors inperken en de Engelse taal bannen uit de collegezalen.

Binnen de Vereniging Hogescholen is de Fontysvoorzitter portefeuillehouder internationalisering. En met zijn verleden bij Nuffic en tal van banen in het buitenland, is het een thema dat hem toch al na aan het hart ligt. Bovendien is daar de Brainportregio die smeekt om geschoolde arbeidskrachten, vaak internationals, waarvan Fontys een van de grootste leveranciers is.

“Ja, er was heel veel irritatie over wat Den Haag daarmee van plan was. Maar die irritatie is inmiddels weggelekt. De Tweede Kamer heeft immers met grote meerderheid gestemd voor handhaving van het bestaande anderstalige aanbod in het hoger onderwijs onder voorwaarde van zelfregie door de hogescholen en universiteiten. Overigens loopt Fontys ook hierin, zowel wat internationalisering als taalbeleid betreft, al een tijd voorop met een op de toekomst gericht internationaliseringsbeleid.”

Laat onverlet dat wel grote bezuinigingen zijn doorgevoerd, weliswaar met meer gevolgen voor de universiteiten dan voor de hogescholen, maar toch. “Ja. Er blijft natuurlijk druk op onze begroting zitten door de krimp. Als er meer geld voor het hoger onderwijs werd uitgetrokken, dan hoefden we ons daar niet zo’n zorgen over te maken. Maar dat is niet het geval. Het zal in elk geval spannend worden wat de verkiezingen in oktober op gaan leveren.”

AI
Tot slot nog een thema dat niets met Den Haag of interne (re)organisatie te maken heeft, maar wel effect heeft op alles en iedereen binnen Fontys: AI.

“Dat heeft invloed op alles. Zowel op onderwijs als onderzoek en op de hele organisatie. Dus is daar hard een achterliggende strategie, ook vanwege de ethische implicaties, voor nodig. Daar wordt al even hard aan gewerkt. Ook hiervoor wil ik wel gezegd hebben dat ik trots ben op de medewerkers die AI-specialist zijn en zich op allerlei manieren hiermee bezig houden en ontwikkelen, binnen en buiten Fontys.”

Er zijn veel -al dan niet zelfverklaarde’ AI-goeroes’ die ons proberen te overtuigen van de voordelen van AI gebruik, hoe het ons competitiever kan maken en ons werk efficiënter kunnen doen. Spraakmakende voorbeelden vliegen ons om de oren, zoals onlangs nog het door AI gegenereerde marketingbureau Eva, wat door techjournalist Alexander Klöpping met veel bombarie werd vertoond bij Eva Jinek.

Saai leven
Wanneer we deze weg inslaan wordt het leven simpelweg vlak, saai, en hebben we vooral een groot gebrek aan nieuwe, frisse ideeën. Om die zombie-status te voorkomen is een grote rol te spelen voor het onderwijs om de werknemers en ondernemers van de toekomst klaar te stomen om niet alleen AI geletterd te zijn, maar vooral ook mens te blijven, die AI kan gebruiken als een keuzemogelijkheid omdat het zijn of haar doel dient.

Te afhankelijk
Het grootste risico dat we zien, is het ontstaan van grootschalige ‘epistemische onveiligheid’ (de manier waarop we kennis verwerven, red.): dat je niet meer op een veilige manier ‘chocola kunt maken’ van wat je ziet. We worden uiteindelijk veel te afhankelijk van technologie om nog dingen te snappen; alles wat in je AI gegenereerde feeds voorbijkomt, wat ChatGPT je vertelt of andere niet geverifieerde content die je ziet, is onmogelijk nog naar waarde te schatten puur op basis van waar je naar kijkt.

Echt nep
Wij zijn al een tijd niet goed in staat meer om ‘echt’ van ‘nep’ te onderscheiden, en de risico’s van deepfake science liggen op de loer, waarbij datasets eenvoudig gemanipuleerd kunnen worden en we op zoek moeten naar nieuwe vormen van review. In deze storm van ‘digitale troep’ die dagelijks op ons afkomt, en we deels ook zelf dagelijks genereren, is het moeilijk nog te begrijpen waar je precies naar kijkt.

Geestelijk afvlakken
Een ander risico is het afvlakken van de menselijke geest. Platgeslagen gezegd kan een AI netwerk vooral menselijke ideeën aan elkaar koppelen en voorspellen welke ideeën er volgen op andere ideeën. En omdat mensen niet in een netwerk verbonden zijn, kan het daarom lijken dat AI met wat nieuws komt waar je zelf niet aan gedacht hebt. Hierdoor kun je efficiënter werken. Maar als we ‘uitzoomen’, en zeker als we dit allemaal doen, vlakt hierdoor de creativiteit van de mensheid radicaal af, omdat er veel minder nieuwe ideeën bijkomen.

Stelligheid
Door het gemak van veel AI toepassingen en de stelligheid waarmee AI haar uitkomsten presenteert, zijn we snel geneigd achterover te leunen en deze resultaten weinig kritisch en klakkeloos te gebruiken. Wat we hiermee dus inleveren is de capaciteit om frisse ideeën te hebben en bestaande ideeën kritisch te beoordelen.

Wij denken dat er een enorme urgentie is om radicaal in te zetten op ten minste twee zaken om epistemische veiligheid te borgen. Op de eerste plek: investeer in parate algemene kennis om ervoor te zorgen dat ieder mens een solide innerlijke maatstaf heeft. Niet alleen kennis over de wereld, maar ook over technologie zelf en hoe deze werkt. Zo kunnen we vanuit onszelf dat waar we aan blootgesteld worden beter naar waarde schatten.

Lange stukken tekst
We moeten absoluut voorkomen dat we mensen eenzijdig opleiden in iets heel goed kunnen vragen aan bijvoorbeeld ChatGPT. Dat zou je kunnen doen door mensen aan te blijven leren lange stukken tekst zonder al te veel prikkels tot zich te nemen en daar wat van te vinden. Oftewel: lees een boek, of uitgebreider journalistiek werk en blijf dat altijd doen.

Of, als je dit te ouderwets vindt, leer mensen technologie in te zetten als een gepersonaliseerd en goed gestructureerde extended memory, waar de eigenaar volledige controle op heeft, en die de eigenaar helpt om dingen dieper en beter te begrijpen en kritisch te reflecteren op verschillende invalshoeken. AI kan hierin een dienende rol spelen.

Zelf leren manipuleren
Op de tweede plek is het cruciaal om extreem bedreven te worden in manipulatieve taalvaardigheden. Eigenlijk is prompten (de tekst die je invoert in een AI-model zoals ChatGPT om een reactie te krijgen, red.) hetzelfde als taal gebruiken om een systeem te manipuleren.

Om grip te hebben op AI systemen moeten we in staat zijn om AI systemen dusdanig te manipuleren dat we er de meest optimale en bruikbare data uit kunnen halen die voor ons werkt. Waar we soms wellicht het gevoel hebben dat taalvaardigheden minder relevant worden (want autocorrect of ‘hé chatGPT, verbeter deze tekst eens’) is het tegenovergestelde waar: een goede prompt is een taalkunststuk waar we ons goed in moeten bekwamen om ervoor te zorgen dat we zelf controle blijven houden op de manier waarop AI voor ons moet werken.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy, Marieke van Vliet is Senior onderzoeker en Kelly Beekman Lector Technology-enhanced learning & assessment, allen aan Fontys Hogeschool Eindhoven. Zij schreven dit artikel voor het Eindhovens Dagblad, waar het vandaag ook in is verschenen. 

Fontys biedt verschillende cursussen, minors en onderwijseenheden over AI, maar een specifieke AI-opleiding heeft ze niet. Die krijgt ze ook (nog) niet, maar toch kunnen ICT-studenten vanaf september hun hele opleiding inrichten op alles wat met AI te maken heeft.

Dat komt door de lancering van twee nieuwe onderwijseenheden die volgens Koen Suilen, curriculumeigenaar van ICT, het gat in het portfolio over AI opvullen. “Studenten kiezen elk semester zelf een topic waar ze mee aan de slag willen. Dat kunnen ze over de hele breedte van het ICT-vakgebied doen, maar tot nu toe was het nog niet mogelijk om elk semester voor een AI-onderwerp te kiezen.”

Virtuele projectgenoot
Met de twee nieuwe onderwijseenheden die in september starten, verandert dat en kan een student – zowel bachelor als associate degree – zich vier jaar lang onderdompelen in allerlei facetten van AI. De ene nieuwe eenheid is gericht op eerstejaars en laat hen kennismaken met ‘de boeiende wereld van AI’. De tweede gaat over toegepaste generatieve AI.

Suilen vertelt meer over de laatste van die twee: “Dit semester gaat heel erg over hoe je AI toepast in jouw stukje ICT. Voor iemand met een achtergrond als media designer kan dat heel anders zijn dan voor iemand die zich met robotica bezighoudt. En als je binnenkomt met een achtergrond als bedrijfskundige IT, dan ga je daar andere dingen in doen dan iemand die software engineering doet.”

Maar welke specialisatie de studenten ook hebben, ze gaan allemaal met elkaar samenwerken, op andere manieren dan ze meestal doen. “We zijn gewend om traditioneel in projectgroepen van drie tot zes studenten te werken, maar in dit semester willen we dat die studenten ook actief gaan nadenken over hoe ze met AI kunnen samenwerken. Omschrijf het als virtuele projectgenoten. Of als AI-assistenten.”

Zelf kleuren
Tientallen geïnteresseerden hebben zich al gemeld voor de nieuwe opties. En hoewel zij zich nooit hebben ingeschreven voor een AI-opleiding, mogen we het volgens Suilen wel zo omschrijven met de komst van de twee nieuwe eenheden. “We kunnen nu spreken van een AI-opleiding, maar omdat studenten elk semester hun eigen onderwerp mogen kiezen, kunnen ze die AI-opleiding zelf kleuren.”

Dat betekent ook dat een student na bijvoorbeeld vier AI-semesters een zijstap naar een andere tak kan maken. Hij kan bijvoorbeeld kiezen voor cybersecurity of organisatieverandering. “En dat maakt onze opleiding anders dan de AI-opleidingen die andere hogescholen, zoals de Breda University of Applied Sciences, aanbieden.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Nu we inmiddels wel weten dat AI een blijvertje is, werd het tijd om ook in het onderwijs te bepalen hoe daarmee om te gaan. Brigit Kolen, consultant onderwijsinnovatie bij Fontys, boog zich in opdracht van het college van bestuur met een multidisciplinair kernteam, bestaande uit haarzelf, Coreline Haasakker-van Leeuwen, Sjors van der Heiden en Karin Vennix, over een nieuwe aanpak. Want dat is hard nodig, nu het gebruik van bijvoorbeeld Chat GPT enorm toeneemt, ook onder studenten.

Kolen: “We moeten als onderwijs meebewegen met wat er in de wereld gebeurt. Daarom hebben we een nieuw fraudebeleid opgesteld. We hebben gekeken wat we kunnen doen om te voorkomen dat studenten in de verleiding komen om de bocht af te snijden door generatieve AI te gebruiken.”

Andere mindset
Maar niet alleen door de komst van AI verdiende het fraudebeleid van Fontys een update. Ook vanwege de invoering van Talentgericht onderwijs (TGO) moest het beleid op de schop.

“Ons fraudebeleid ging nog steeds uit van toetsen die plaatsvinden in een leslokaal waar alles gericht is op controle. Maar met TGO geven we studenten een periode van tien of twintig weken de tijd en ruimte om, soms ook buiten het zicht van de opleiding, zijn of haar talenten te ontplooien. Toetsen is dan niet langer een momentopname, maar een doorlopend proces. En dus moeten we op een andere manier zicht krijgen op het leerproces van een student. Dat vraagt om een hele andere mindset.”

Om ervoor te zorgen dat een diploma meer is dan alleen een papiertje, is het natuurlijk wel belangrijk dat een student in die periode zelf aan de slag is gegaan en echt iets geleerd heeft. Want, zo stelt Kolen: “Leren kun je net als sporten niet uitbesteden, dat moet je zelf doen."

"Als onderwijsinstelling moeten wij ervoor zorgen dat studenten dat ook doen. Het fraudebeleid zegt niet precies wat wel of niet mag met AI. In plaats daarvan kijken we naar het grotere geheel. We gaan terug naar de kern: wat moet de student kennen en kunnen? En hoe kan de student dat op een goede manier laten zien?”

Focus op preventie
En dus blijft het belangrijk om studenten te bevragen over de authenticiteit van hun werk. En niet pas aan het einde van de rit, maar liefst veel eerder, legt Kolen uit. Want bij het nieuwe Fontysbrede beleid ligt de focus op preventie.

“Fraude pak je niet alleen aan door sancties aan de achterkant. Je kunt misbruik veel beter preventief aanpakken door het met studenten te hebben over het belang van eerlijk werk leveren. En steeds met ze in gesprek gaan over hun bronnen.”

AI is niet meer weg te denken, constateert Kolen. En dus is het bij Fontys ook niet verboden. Wel zijn er duidelijke spelregels opgesteld, om ervoor te zorgen dat de student zelf de leeruitkomsten aantoont.

“We willen studenten de ruimte geven om te leren in een veilige omgeving. Maar vertrouwen krijgen betekent ook verantwoording afleggen. Feedbackgesprekken zijn daar een goed moment voor. Als een docent dan ziet dat er iets misgaat, wordt er niet meteen een melding van fraude gemaakt. Tijdens het leerproces gaan we liever in gesprek over de spelregels die we hebben opgesteld.”

Informeren en voorkomen staan dan ook bovenaan het lijstje met kernwoorden voor het nieuwe beleid, dat is gebaseerd op bestaande literatuur. Daarna volgen pas detecteren, melden en sanctioneren.

“Het is natuurlijk niet zo dat er na een goed gesprek verder niks gebeurt. Als er een vermoeden van fraude is, moet de student uitleg geven aan de examencommissie. Die beslist daarna of er een straf of maatregel nodig is.”

Roadshow
Het is de bedoeling dat in september alle instituten gaan werken met het nieuwe fraudebeleid. Daarom zijn Kolen en haar collega’s druk bezig met een ‘roadshow’ binnen en buiten Fontys en geven ze workshops om het nieuwe beleid als een olievlek te verspreiden. En daar houdt het niet op.

“Volgend schooljaar gaan we opnieuw langs om te horen wat de ervaringen zijn. Aan de hand daarvan passen we het beleid verder aan en willen we ook kijken wat er per instituut nodig is. We zijn een lerende organisatie, en de aanpak in dit fraudebeleid is heel anders dan wat we tot nu toe gewend zijn. We hebben echt alle antwoorden nog niet en willen dus samen met de instituten blijven groeien en verbeteren.”

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

Van Digitale Gremlins gingen er meer dan tienduizend over de toonbank. Maar zijn nieuwste boek, zo vermoedt de schrijver zelf, gaat dat overtreffen. “Dit wordt een bestseller. Ik voel het gewoon.” 

Elke dag aan de slag voor Fontys. Elke week een column voor Bron. Elke maand minstens een paar presentaties en lezingen. Waar haalt de docent ICT en zelfbenoemd technofilosoof de tijd en energie vandaan om dan ook nog eens vrijwel jaarlijks een nieuw boek te schrijven? “Het denkwerk doe je overdag. Het schrijven is gewoon een beetje doorakkeren. Plus: in het onderwijs heb je best wel veel vrije dagen.” 

En, zo stelt hij ook, het gaat hem gemakkelijk af. Dat heeft ook te maken met zijn fascinatie voor alles wat met technologie te maken heeft. “Daarbij word ik gevoed door de studenten en de collega's bij Fontys. Wat ik daar oppik, gebruik ik dus vervolgens puur voor eigen gewin”, grijnst hij. En ja, beaamt hij, dat kost veel tijd. “Maar ‘kost’ is het verkeerde woord. Ik vind het gewoon heel leuk om te doen.”

Voetbal
Van der Vorst is een fervent NAC-supporter. En beleefde daardoor ook meer plezier aan het schrijven van zijn nieuwste boek dan aan de voorgaande publicaties. “Het was een groot feest, een soort eruptie.” Dit keer gebruikte hij ook niet alleen Fontys als bron, maar ook de gesprekken op de tribunes, in het café en elders over de invloed van de VAR op het voetbal. 

“Maar het is geen kroegpraat, hè. Ik heb stapels onderzoeken en opiniestukken doorgelezen. En heb daardoor tijdens het schrijven van dit boek ook zelf veel geleerd. Overigens was het eigenlijk mijn bedoeling om een essay te schrijven. Maar de 15.000 woorden werden het dubbele." [Tekst gaat verder onder de foto]

Want er valt genoeg te zeggen over de Video Assistant Referee ofwel de VAR. Geen voetballiefhebber die er geen mening over heeft. Vrijwel geen wedstrijd die er niet door beïnvloed wordt, al is het maar omdat supporters tegenwoordig soms minutenlang moeten wachten om te kunnen juichen voor een doelpunt.

Dat laatste irriteert Van der Vorst ook. Al betwist hij niet dat de VAR werkt. “Je kunt je altijd afvragen of het wel klopt natuurlijk. Maar het aantal goede beslissingen bij wedstrijden is van 92 naar 98 procent gegaan. Het punt is dat voetbal een sport is voor de toeschouwers. Het perfecte nastreven is daarom een doodlopende weg. Mensen die zeggen dat sport eerlijk moet zijn, die snappen het niet.”

Regels en bedoeling
Don’t mention the VAR, met als ondertitel de Cruijff-oneliner ‘je gaat het pas zien als je het doorhebt’, is niet alleen een verhaal over voetbal of voor voetballiefhebbers. Van der Vorst benadrukt dat het ook een verhaal is over de technologie in ons leven.

“Kijk, iedereen die wel eens een declaratie heeft ingediend of gewoon in het onderwijs werkt, weet dat ‘volgens de regels’ en ‘de bedoeling’ twee heel andere dingen zijn. Iets kan prima volgens de regels zijn maar helemaal niet de bedoeling.”

“En technologie schaart zich altijd achter de regels. Waardoor de bedoeling uit zicht verdwijnt. Dat gebeurt in voetbal, maar zeker ook in het onderwijs, de zorg en op veel andere plekken in onze maatschappij. AI versterkt dat.”

“Je kent vast iemand die ver van de werkvloer achter een scherm, ondersteund door technologie erop toeziet dat de regels worden nageleefd. De VAR is overal. En een VAR met AI zorgt ervoor dat het technologische verhaal alleen maar dominanter wordt. Dus als we begrijpen hoe we de VAR kunnen verbeteren, dan geeft dat hoop voor veel andere plekken in onze maatschappij.”

Mensenwerk
Is er een kans dat de scheidsrechter ooit volledig verdwijnt en wordt overgenomen door technologie? Nee, stelt Van der Vorst resoluut. “Er is namelijk geen consensus over wat goed en wat fout is bij beslissingen op het veld. En dus kan AI dat ook nooit leren. Je zult dus altijd mensen nodig hebben. In dit geval scheidsrechters.”

“En daar zit het probleem. Technologie zou zo ingezet moeten worden dat de mensen op de werkvloer ondersteund worden. Nu gebeurt vaak het omgekeerd.”

Raad
Of er nog een zesde boek komt, weet hij niet. Maar de ICT-docent denkt wel dat zijn werk en zijn schrijvende en lezingen houdende bestaan in elkaar vervlecht zijn. “Ik vind het ook een rol bij Fontys om te vervullen. Ik krijg zoveel berichtjes en telefoontjes van studenten die mij om raad vragen over technologische dingen, al dan niet doorgestuurd door collega's van elders binnen Fontys. Dat is mooi toch?”

Hij is alweer 23 jaar geleden overleden, dus van de huidige generatie studenten zal vrijwel niemand hem kennen. Maar Büch was een nationale bekendheid. Door zijn televisieprogramma's (De Wereld van Boudewijn Büch), zijn vele gastoptredens, zijn boeken en gedichten en zijn liefde voor boeken, eilanden, dodo's, Goethe en de Rolling Stones.

De liefde voor eilanden en boeken zitten ook bij Mouws diep. Net als zijn fascinatie voor Büch: Mouws schreef zelfs vier boeken over hem. Hij was ook degene die onthulde dat Büch nooit een overleden zoontje heeft gehad, waar hij in de succesvolle roman ‘De Kleine Blonde Dood’ over schreef. 

Niet alleen schreef de docent van Fontys Hogeschool ICT er boeken over: zijn werkkamer - of liever bibliotheek, want Mouws heeft duizenden boeken - wordt ook opgesierd met de oude werktafel, een dodo, een jack, cd's, boeken en andere attributen uit de nalatenschap van Büch.

Copyright
En nu is er dan een chatbot die praat met de stem van Büch en daarbij uitsluitend put uit alles wat Büch ooit schreef en maakte, uit interviews en uiteraard uit de boeken die Mouws over hem schreef. “Daarmee heb ik dan wel mijn copyright over die boeken volledig weggegeven, maar ja, dat is dan maar zo.” 

Mouws kwam eigenlijk maar half zelf op het idee om deze chatbot te maken. “Een van mijn studenten kwam met het idee om een chatbot gebaseerd op Charles Darwin te maken. Vet idee, zei ik toen, maar er bestaat geen stemgeluid van die man. Dus kunnen we niet beter iemand anders nemen.” Drie keer raden wie er toen in zijn hoofd opkwam…

Drie dagen en nachten lang was hij bijna onafgebroken bezig om het te verwezenlijken. “Maar AI is nog steeds alles behalve een intelligent systeem. Het vond alles ‘geweldig’ wat ik erin stopte of waarom ik vroeg. Maar het produceerde helemaal niets.” 

Met hulp van collega's en studenten en het toevoegen van een aantal tools lukte het uiteindelijk wel. “Ik kwam er wel achter dat als je iets betrouwbaars wilt, je toch flink aan de bak moet.”

De eerste versie van de chatbot is af. De tweede, met ook de stem van Büch, op een haar na. En aan de derde versie, waarbij Büch ook in beeld te zien is, wordt volop gewerkt. 

Ethisch
Technisch knap en ook wel een voorbeeld van: de dag waarvan je wist dat die ging komen. Maar ethisch doet het wellicht wel de wenkbrauwen fronzen. Want is dit wat we willen: dat we via AI de doden weer tot leven wekken? 

“Dat is een goede vraag. Ik heb Büch wel eens ontmoet, maar ik heb hem nooit persoonlijk gekend. Ik denk niet dat hij er zelf moeite mee zou hebben gehad. Hij schreef ooit voor Folia, het collega-blad van Bron bij de universiteit van Amsterdam, en freelancete voor een computerblad. Als het om iemand zou gaan die ik heel goed kende, dan zou ik het wel heel erg moeilijk vinden om dan zo ineens weer met die persoon te ‘spreken’."

"In het geval van Büch gaat het puur om zijn biografie en bibliografie. Dat is wat de chatbot aan input heeft gekregen. Die zal en kan dus ook nooit iets zeggen over met wie hij ooit naar bed zou zijn geweest. En een stem kent geen copyright, dat hebben de laatste tijd ook veel stemacteurs ondervonden.”

“Overigens heb ik ook alleen mijn eigen boeken gebruikt om de chatbot te trainen. Op alles wat Büch zelf heeft geschreven zit nog copyright. Dat willen we ook aan de studenten mee geven: wat/wie is de bron van de AI systemen en “mag” je zomaar alles gebruiken?”

“Maar goed, of het daarmee ethisch is? Ik weet het niet. Natuurlijk, er zijn goede en slechte dingen aan. Mijn doel is natuurlijk alleen goede dingen. Ik wil de wereld van Boudewijn Büch gewoon weer onder de aandacht brengen. En ik krijg nog steeds jaarlijks wel een tiental mails of belletjes van mensen die iets over Büch willen weten. Nou, dan kunnen ze het hem voortaan zelf vragen."

Vanuit Mouws gezien volkomen logisch dat het Büch werd, maar terug naar het oorspronkelijk verzoek van de student: een ‘Darwin-chatbot’. Had hij ook niet kunnen zeggen: waarom pak je bijvoorbeeld Churchill niet? Daar is wel beeld en geluid van. “Dat is een hele goeie. Want van Churchill bestaan ook nog eens vele meters aan boeken. Ik hoop dat de studenten het oppakken.” 

Foto's Boudewijn Büch: Patrick van Emst

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 

Verpleegkundigen, leraren, ingenieurs, politieagenten, kunstenaars… Volgens de Vereniging Hogescholen krijgen ze allemaal te maken met de razendsnelle ontwikkelingen in de kunstmatige intelligentie. Dat was ook al wel duidelijk geworden in de eerdere afleveringen van de Bronserie over AI (zie onder artikel). 

In die serie komen vooral de experts van Fontys aan het woord over AI en de inzet daarvan door studenten en docenten. Maar bij deze prijsvraag richt de Vereniging Hogescholen, waarvan Fontys ook deel uitmaakt, zich specifiek op studenten. Hoe gaat AI jouw beroep veranderen, wil het hbo van studenten weten. 

Deelnemers moeten wel een beetje bondig antwoorden, bijvoorbeeld in een filmpje van maximaal een minuut of een tekst van hooguit 250 woorden. Een afbeelding insturen kan ook.

Mag met AI
De inzending “mag, maar hoeft niet” met een AI-tool gemaakt worden, staat in de aankondiging. In nog eens maximaal 250 woorden moeten de deelnemers hun aanpak toelichten. De deadline is 27 augustus.

De zeskoppige jury van lectoren, bestuurders en experts staat onder leiding van Angelien Sanderman, voorzitter van de Hogeschool Leiden. Zij is benieuwd waar de deelnemers mee komen: “Welke mogelijkheden zien ze? Hoe kan AI behulpzaam zijn? Welke grenzen moeten we trekken?”

Het is in principe een eenmalige wedstrijd. De Vereniging Hogescholen heeft hiervoor subsidie ontvangen van een stichting (Commit) die inmiddels is opgeheven. Er komt een shortlist van tien inzendingen en de winnaar wordt in het najaar bekendgemaakt. Slogan van de wedstrijd: ‘Jij powered by AI?’

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent

De drie afstudeerders deden voor hun journalistieke theatervoorstelling maandenlang onderzoek naar de relatie tussen mensen en AI. Ze goten dat in een theatervorm waarbij niet alleen zijzelf maar ook een acteur aan het woord komt. En dus, vertelt Mike, bestond hun afstudeerproductie voor een groot deel uit het schrijven van scripts en dialogen.

“Tijdens onze research bleek dat heel veel mensen een gesprekje hebben met hun chatbot. Niet alleen omdat ze eenzaam zijn, maar ook gewoon om hun hart te luchten of advies te vragen. We besloten al deze verhalen samen te brengen in een fictief persoon en dat door een acteur te laten vertellen.”

Feitelijk onderbouwd
Journalistiek tastbaar en voelbaar maken, dat is wat ze willen bereiken. De studenten staan daarom ook zelf op het podium om het onderwerp vanuit journalistiek oogpunt te belichten. Dat deze nog niet zo gangbare vorm van afstuderen vragen opriep bij docenten was te verwachten. 

Maar dat is niet nodig, vindt Amber: “Onze voorstelling is helemaal feitelijk onderbouwd door interviews met experts en ervaringsdeskundigen, daar zijn theatrale dingen aan toegevoegd maar dat maakt het niet minder journalistiek.”

Thijs van den Houdt, docent en onderzoeker bij de opleiding Journalistiek, begeleidde de drie studenten tijdens het afstudeerproces en benadrukt dat ze het zichzelf niet gemakkelijk hebben gemaakt. Naast het feit dat het optuigen van een theaterproductie veel werk kost, hebben ze bij de keuze voor deze mengvorm namelijk wel wat extra’s uit te leggen.       

“Als je kiest voor een theaterstuk en daar fictie aan toevoegt, is het als journalist wel belangrijk dat je daar verantwoording voor aflegt en duidelijk laat zien waar je dat gedaan hebt en waarom. Daar moet je heel transparant in zijn.” 

Eenrichtingsverkeer
Van den Houdt ziet studenten graag vaker kiezen voor kunstvormen, zoals theater, dans of muziek om hun verhalen te vertellen. Iets wat in het werkveld al veel langer gebeurt. Daarom doet hij onderzoek om te kijken hoe Live Journalistiek ook in de opleiding een vaste plek kan krijgen. Want het is volgens Van den Houdt een aanwinst voor het vak.

“Onderzoek laat zien dat mensen journalisten veel meer vertrouwen als ze daarmee oog in oog staan. En dat het gewoon mensen zijn die je ook zelf een vraag kunt stellen. Deze vorm biedt die mogelijkheid, omdat het geen eenrichtingsverkeer is waarbij de journalist alleen maar zendt.”

De studenten staan tijdens de voorstelling open voor vragen van het publiek over de manier waarop ze te werk zijn gegaan in hun journalistieke proces. Ook nodigen ze mensen in de zaal uit om hun ervaring en mening te delen over de menselijke kanten van AI. Iets wat bij meer traditionelere afstudeervormen niet had gekund.  

Mike: “We hadden over dit onderwerp natuurlijk ook een documentaire kunnen maken, maar dan heb je geen directe interactie, dat is heel erg zenden. Een kijker kan weglopen en popcorn gaan pakken of iets anders gaan doen. Bij een voorstelling ben je als publiek van begin tot einde veel meer betrokken.”

Meer begrip
Amber hoopt dan ook dat de keuze voor theater ervoor zorgt dat bezoekers zich beter in hebben kunnen leven en meer begrip hebben gekregen voor mensen die om wat voor reden dan ook hun toevlucht zoeken tot een chatbot. Want, zo ontdekten ze ook, daar wordt nog wel eens lacherig over gedaan.

“We willen niemand overtuigen dat het gebruik van chatbots goed of slecht is, dat is niet onze bedoeling. Wel hoop ik dat als mensen de zaal uitlopen hun blik iets is verbreed en dat ze de volgende keer dat dit onderwerp ter sprake komt, er hopelijk iets genuanceerder naar kijken.”

Live journalistiek is wat Van den Houdt betreft dan ook de perfecte plek om een debat te voeren en niet op de manier waarop het nu vaak gebeurt op online platforms.

“We hebben echt een plek nodig waar het publieke debat gevoerd kan worden. En het hoort bij onze journalistieke verantwoordelijkheid om te zorgen voor een ruimte waar dat kan. Social media is dat in ieder geval niet. Ik vind het schadelijk hoe mensen daar met elkaar omgaan. Onze studenten laten met dit theaterstuk zien dat het wel mogelijk is. Juist door elkaar recht in de ogen te kijken en op een fatsoenlijke manier het gesprek te voeren. ”   

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Muziek en gezelligheid: ze horen bij elkaar als friet en mayo. Van een stadion vol fans die uit volle borst “You'll Never Walk Alone” meebrult tot een kroeg in carnavalssferen waar iedereen arm in arm “Links Rechts” van Snollebollekes meedoet: muziek is de lijm die mensen verbindt. Het is een sociaal construct, een universele taal én een feeststarter. En niet alleen in commerciële massa-producties: ook in subgenres en niche-genres is er een gedeeld collectief gevoel over bepaalde artiesten en nummers.

Maar wat als muziek straks niet meer door mensen, maar door machines wordt gemaakt? Moeten we straks 'alaaf' roepen naar een algoritme? Heeft iedereen straks een persoonlijke ‘artiest’ of een eigen ‘radiostation’ met alleen eigen gegenereerde muziek?

Verbinding
Muziek is van oudsher een middel om verbinding te creëren. Denk aan kampvuurliedjes, clubliederen, carnavalskrakers of protestsongs – ze geven groepen mensen één ritme, één stemming. Samen zingen of dansen synchroniseert zelfs letterlijk hartslag en beweging. Volgens cultuuronderzoeker Femke Vandenberg “synchroniseert [muziek] het publiek in participatie”, wat leidt tot een “collectieve emotionele verbindende ervaring”. Het refrein dat iedereen luidkeels meezingt, de beat waarbij iedereen tegelijk springt – op zulke momenten voel je je onderdeel van een groter geheel. Artiesten spelen hierin de rol van aanjagers: een goede zanger of DJ krijgt met het juiste nummer een hele zaal op dezelfde golflengte​.

Die sociale magie van muziek is moeilijk in woorden te vatten, maar iedereen die ooit in een polonaise heeft meegelopen weet: dit gevoel is echt. Muziek is daarmee niet zomaar entertainment; het is cultureel cement. Het verbindt generaties (denk aan hoe opa en kleindochter allebei de klassiekers van ABBA of Queen kennen), het verbindt onbekenden (festivalgangers die elkaar omhelzen bij een mooie ballad) en het geeft gemeenschappen een eigen identiteit (van Limburgse carnavalsliederen tot het anthem van je lokale sportclub).

AI betreedt het podium: van artiest tot algoritme
En dan is daar AI! Artificial Intelligence is bezig aan een wereldtournee en stopt nu ook in de muziekwereld. Steeds vaker duiken er berichten op van liedjes gecreëerd door AI – van symfonieën tot popnummers en ja, zelfs carnavalskrakers. Artiesten en producers experimenteren volop met slimme tools. Zo toont een recent onderzoek aan dat inmiddels ongeveer 25% van de muziekproducers AI gebruikt bij het muziek maken​.

Voornamelijk gaat het dan om ondersteuning in het proces: AI die losse instrumentensamples of zangpartijen uit elkaar haalt, of nieuwe “loops” creëert. Ook wordt het veel gebruikt in het afmixen en masteren van muziek, iets wat ik zelf al jaren doe. Vooralsnog is er maar een klein percentage (ca. 3%) dat AI een heel lied volledig voor hen laat maken.

Met andere woorden: de gemiddelde muzikant gebruikt AI als een nieuwe effectenpedalen-set of sampler, niet als vervanging van de band. Toch schuift AI langzaam op van achtergrondkoortje naar hoofdact. AI-tools kunnen nu al songteksten genereren die verdacht goed rijmen, melodieën componeren in de stijl van The Beatles, of zelfs de stem van Elvis Presley klonen om een nieuw nummer te “zingen”. 

Dat roept vragen op: als een algoritme net zo makkelijk nummers schrijft als dat wij ze kunnen neuriën, wat blijft er dan over van de rol van de artiest? Wordt de singer-songwriter een soort prompt-engineer die opdrachtjes aan ChatGPT geeft voor een leuk refreintje? Gaan we op Spotify straks zoeken naar “AI ft. Adele” in plaats van andersom? 

Vooralsnog valt het mee, zeggen experts. Koos Zwaan, lector Innovatie in de muziekindustrie, stelt dat we ons geen al te grote zorgen hoeven maken dat AI alle liedjes van ons overneemt, al wordt nog niet onderbouwd waarom we ons dan geen zorgen hoeven maken.​ Tegelijkertijd worden er namelijk meer dan tienduizend nieuwe AI liedjes per dag op Deezer geüpload en kwamen er naar schatting vorig jaar miljarden streams op Spotify van niet-bestaande AI artiesten.

Technologie en muziek
Technologie en muziek zijn altijd met elkaar verweven geweest. In de jaren ‘80 en ‘90 zorgde de opkomst van drumcomputers, samplers en synthesizers voor een revolutie in hiphop en house. Hiphopartiesten als Public Enemy en J Dilla gebruikten de Akai MPC om beats te bouwen uit gesamplede vinylplaten, terwijl housepioniers als Frankie Knuckles en Daft Punk de Roland TR-909 en TB-303 inzetten om hypnotiserende ritmes te creëren. 

Deze technologieën democratiseerden muziekproductie: je had geen peperdure studio meer nodig om een hit te maken. In 1989 opende zich een hele muzikale wereld voor mij door het gebruik van een Amiga en een gesoldeerde “sampler”. Ik hield al van muziek, maar nu kon ik er zelf allerlei kanten mee op. In 1996 werd mijn eerste CD-single uitgebracht (Jayke – Wish Come True; ja, happy hardcore was toen “in”), en zonder technologie hadden genres als hiphop en house niet eens bestaan.

Maar waar technologie ooit creatieve vrijheid bracht, dreigt AI nu diezelfde creativiteit te verstikken. Waar producers vroeger unieke sounds creëerden door met machines te spelen, laat AI ons nu kant-en-klare tracks genereren zonder menselijke inbreng. Het risico? Een eindeloze stroom generieke, emotieloze muziek waarin algoritmes bepalen wat werkt, en niet langer de artiest. 

AI belooft gemak, maar als we niet oppassen, offert het muziek op aan efficiëntie – en wordt het unieke, onvoorspelbare karakter van muziek vervangen door steriel computerwerk. Een en al formule-gedreven ‘onzin’, waar niemand meer echt blij van kan worden. Of is dat mijn leeftijd die spreekt? Ik hoor namelijk soms wel eens de echo van ouderlijke generaties in de jaren 80/90 over dat hiphop en house geen “echte muziek” zou zijn.

Wat beleven we nog samen?
Hoe het ook gemaakt wordt, muziek was altijd iets dat je samen deed: samen naar een concert, samen op de radio afgestemd, samen de nieuwste hitjes bespreken bij de koffieautomaat of je hele identiteit ophangen aan een genre. Nu iedereen een eigen gepersonaliseerde mix krijgt, zouden we ons kunnen afvragen: is er nog wel een gezamenlijke soundtrack van deze tijd? 

Hitlijsten en playlists raken versnipperd – jouw topnummer van het jaar kan een AI-gepersonaliseerd genre hebben (“pink palettes princess strut-pop”, iemand?​) dat voor anderen complete abracadabra is. En kan men nog wel meezingen tijdens concerten als iedereen alleen persoonlijke eigen nummer kent? Ik hoop op een tegenbeweging waarbij de ziel van muziek nog collectief gevierd kan worden.

AI Carnaval?
Laten we weer terugkomen bij carnaval – bij uitstek een volksfeest van muziek en saamhorigheid – en hoe AI daar opdook als feestganger. Vorig jaar besloot ik samen met collega Erdinç Saçan een experiment te doen: kan AI een carnavalskraker maken? Het resultaat was het nummer “AI Carnaval (Nooit meer werken)”, compleet met videoclip vol generieke feestbeelden. 

Alle onderdelen van dit lied – de tekst, de muziek, de zangstem, zelfs het plaatje op de albumhoes – werden door verschillende AI-tools gegenereerd. Werd het een instant kraker? Nee, zeker niet – en dat was precies de bedoeling. “Een carnavalskraker gaat dit AI-muziekstuk niet worden,” schreven de makers er zelf relativerend over. Zowel muzikaal als tekstueel schoot het lied tekort; de ziel van carnaval bleek lastig te vangen. 

“Een gemiddelde inwoner van Den Bosch of Maastricht zal het nummer vooral zien als het bewijs dat geen enkele machine in staat is de ziel van carnaval te vervangen,” concludeerde een analyse droogjes​.

Inmiddels zijn we een jaar verder (in AI-land staat dat bijna gelijk aan dertig mensenjaren) en wilden we het nog eens proberen. Nu hoefden we maar een prompt in Suno te typen en kregen we het nummer “Dit liedje was zo makkelijk” er uit. Zowel de kwaliteit als het gemak zijn enorm verbeterd. Maar oordeel zelf.

De onmisbare menselijke noot
Wat leert deze bonte stoet aan voorbeelden ons? Ja, AI dringt de muziekwereld binnen – in de studio, in onze streamingapps, zelfs in de tonproaters-act (carnavalesk cabaret) van de toekomst misschien. Het beïnvloedt hoe muziek gemaakt wordt, hoe wij die muziek vinden en hoe hits ontstaan. Algoritmes zijn nu de nieuwe poortwachters die (mede) bepalen welke artiest doorbreekt en welk liedje de volgende gezamenlijke belevenis wordt​.

Het geeft geweldige nieuwe mogelijkheden – van hyperpersoonlijke afspeellijsten tot creatieve mashups die zonder AI ondenkbaar waren. 

Maar het brengt ook risico’s met zich mee: bias (zo bleken aanbevelingsalgoritmes bijvoorbeeld structureel mannen vaker te promoten dan vrouwen), homogenisering van smaak (krijgen we ooit nog nieuwe muziekstijlen in de toekomst?), en misschien wel het verliezen van dat rauwe, onvoorspelbare element dat muziek zo menselijk maakt. 

Als artiest hoop ik van niet!

Danny Bloks is AI-docent en coördinator van de minor AI for Society bij Fontys Hogeschool.

“Veel docenten en onderwijspersoneel combineren lesgeven, onderzoek en administratieve taken”, schrijft SURF in een blijmoedige aankondiging van een webinar. “Hoe kan AI helpen om deze taken efficiënter en effectiever te maken? Ontdek het tijdens deze presentatie van OpenAI, waar inzichten worden gedeeld over de mogelijkheden van AI binnen het onderwijs en onderzoek.”

OpenAI is het Amerikaanse bedrijf dat onder meer ChatGPT heeft voortgebracht. SURF heeft het bedrijf zelf uitgenodigd, zegt een woordvoerder. Het gaat om een demonstratie “met echte use cases voor docenten, medewerkers en studenten om ChatGPT op een gepersonaliseerde manier te gebruiken”.

Dominantie
Geen woord over het Europese streven om onafhankelijk te worden van Amerikaanse techbedrijven. Ook staat er niets over de schade die generatieve AI volgens critici aanricht in het onderwijs en onderzoek.

Weet SURF soms niet dat er ook Europese en zelfs Nederlandse alternatieven zijn? “Onafhankelijk proberen te worden van Big Tech is voor SURF blijkbaar nog een uitdaging”, schrijft Frank Benneker, it-adviseur van de Universiteit van Amsterdam, op LinkedIn.

Er klinken al jaren zorgen over de dominantie van Amerikaanse bedrijven. Ruim vijf jaar geleden schreven de rectoren van universiteiten een opiniestuk dat het anders moest, maar sindsdien is er nog weinig veranderd.

“Vijf over twaalf” 
De afhankelijkheid van Amerikaanse software neemt de afgelopen tijd eerder toe dan af. Een week geleden legden specialisten het nog eens uit aan de Tweede Kamer: “Het is vijf over twaalf qua digitale afhankelijkheid”, waarschuwde it-expert Bert Hubert. “Als de Amerikanen ons niet aardig meer vinden, komt alle technologie hier tot stilstand.”

Hubert doelde allereerst op de Tweede en Eerste Kamer, die net als veel onderwijsinstellingen zijn overgestapt op cloudsoftware van Microsoft. Maar de kritiek geldt net zo goed voor het onderwijs.

Schizofreen
Bert Hubert noemt het desgevraagd heftig dat SURF bijdraagt aan het salonfähig maken van ChatGPT in het onderwijs. “Dan ben je bezig om de voorsprong van de Amerikanen te beklinken, waardoor je het onze eigen initiatieven weer moeilijker maakt. Juist een organisatie als SURF zou dat moeten weten.”

Maar het is ook typisch voor SURF, denkt Hubert. “Het is een beetje een schizofrene organisatie. De ene helft probeert dingen zelf te bouwen en onafhankelijker te worden, de andere helft is juist bezig alles richting de VS te duwen.”

Twee sporen
Woordvoerder Tom Hoven van SURF noemt het een ‘tweesporenbeleid’. De organisatie is zich bewust van de risico’s, maar de werkelijkheid is nu eenmaal dat ChatGPT veel wordt gebruikt, zegt hij. “We willen onderwijs- en onderzoeksinstellingen helpen om verantwoord gebruik te maken van ChatGPT.”

SURF staat heus niet kritiekloos tegenover OpenAI, zegt Hoven. De organisatie wil bijvoorbeeld een grondige privacycontrole op ChatGPT uitvoeren, en dat is geen formaliteit. Concurrent Microsoft kwam niet door de keuring, bleek vorige maand. SURF waarschuwt daarom tegen het gebruik van Microsofts Copilot.

Die toets heeft alleen weinig te maken met afhankelijkheid en andere problemen. En mocht OpenAI door de keuring komen, dan wordt het opeens een stuk makkelijker voor het bedrijf om zijn software aan hogescholen en universiteiten te slijten.

Discussie
Dat er discussie over is verbaast Hoven niet. Die heeft SURF intern ook, zegt hij. “We hebben een afdeling die zich bezighoudt met de contracten met leveranciers en een afdeling die zich bezighoudt met publieke waarden, zoals digitale autonomie. Dat leidt natuurlijk tot gesprekken. Het is een balanceeract.”

Een ruime meerderheid van de Nederlanders maakt zich zorgen over polarisatie. Ze denken daarbij aan verslechterde omgangsvormen en verharding in het politieke en publieke debat. Ook ergeren ze zich aan uitingen die zij als extreem of radicaal ervaren. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het onderzoek is weliswaar van twee jaar geleden, maar het thema is nog even urgent. Veel gemeenten en organisaties hebben het hoog op hun prioriteitenlijst staan. 

Reden voor Fontys ICT om er een project aan te koppelen met een maatschappelijke invulling. Daarvoor zette Studio Krom - een van de partners in onderwijs - een challenge uit bij studenten ICT & Smart Mobile. De opdracht: een oplossing bedenken die écht potentie heeft om bij te dragen aan het verminderen van polarisatie in de samenleving. Dat leverde vijf concepten op voor apps, platforms en nieuwe ideeën voor sociale media. 

Opposites Attract
Het beste concept werd beloond met een geldprijs van duizend euro. Studenten Yourden Kerstens, Krijn Consiglieri en Bernard Melis wonnen de challenge met hun concept Opposites Attract. “Dat is een dating-app die zich focust op verschillen tussen mensen in plaats van overeenkomsten”, vertelt Yourden. Het concept won van verschillende andere goede pitches, onder meer vanwege de nuttige implementatie van AI, goede focus en overtuigende demo. 

Een dating-app die focust op verschillen in plaats van overeenkomsten? Dat vraagt om uitleg. “Waar wij tijdens ons vooronderzoek achter kwamen, is dat mensen ondanks verschillen ook veel overeenkomsten hebben”, licht Krijn toe. “Daarvoor moet je wel verder willen kijken dan de mening van de ander en een band willen opbouwen met elkaar. Een dating-app leek ons daar het meest geschikte middel voor. Mensen staan al dan al open voor anderen.” 

Stellingen
Wie een account aanmaakt bij Opposites Attract krijgt dertig stellingen voorgelegd om te beantwoorden. Van onschuldige die gaan over een voorkeur voor bijvoorbeeld katten of honden, thee of koffie, zoete of zoute popcorn, tot meer serieuze stellingen over het klimaat of vlees versus vega. Wanneer je vervolgens gaat swipen, zie je alleen mensen met wie je ook een paar verschillen hebt waarover je kunt praten als je een match bent. Dat gebeurt aan de hand van AI. 

“Die fungeert als een soort moderator”, legt Bernard uit. “AI houdt in de gaten of het gesprek vriendelijk blijft verlopen en of de gesprekspartners toe zijn aan een nieuwe, meer polariserende stelling. Als het gesprek verslechterd, komt AI met een stelling waarover ze het wel eens waren.” De dating-app onderscheidt zich ook van andere apps door niet de nadruk te leggen op het uiterlijk, maar op het innerlijk. Yourden: “De interesses zijn prominenter in beeld gebracht dan het portret.” 

Op date
Uiteindelijk is het wel de bedoeling dat mensen op date gaan. “Dat gaat hand in hand met het verminderen van polarisatie”, aldus Yourden. Het drietal heeft de app getest bij Fontys ICT in Tilburg. De meningen waren verdeeld, weet Krijn. “Sommigen vonden het een erg leuke manier om mensen te ontmoeten. Anderen zaten niet te wachten op luchtige stellingen. En er was ook een groep mensen die meteen afhaakte omdat ze niet op datingapps zitten.” 

Met het prijzengeld kunnen de studenten het concept doorontwikkelen tot een echte app. Maar of dat er snel van komt, is niet duidelijk. Yourden en Bernard gaan stagelopen en Krijn gaat aan zijn minor beginnen. “Mogelijk leggen we het nu even op de plank en pakken we het later op”, aldus Yourden. “Om er een beetje in te blijven, hebben we afgesproken dat we elkaar elke week minstens één keer spreken.” 

De twee nieuwe masteropleidingen maken deel uit van een clusteraanvraag voor vijf cross-sectorale masters. Verschillende hogescholen hebben hiervoor intensief samengewerkt. Bijzonder aan deze opleidingen is dat ze diverse vakgebieden en sectoren met elkaar combineren en door verschillende hogescholen worden ontwikkeld en aangeboden (joint degrees). Eerder kregen de masters Human Capital Innovation, Sustainability Transitions en Transitie naar Gezondheid en Welzijn al groen licht van OCW. 

Zo’n clusteraanvraag is vrij nieuw in Nederland. Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, reageerde opgetogen nadat bekend werd dat alle vijf clusteraanvragen zijn goedgekeurd. “Het betekent een grote impuls voor de verbreding van praktijkgericht aanbod aan hbo-masters. Dat is belangrijk: de arbeidsmarkt schreeuwt om praktijkgerichte professionals die in staat zijn om sectoroverstijgend te denken en te doen.” 

Joint degrees
Voor deze vijf masters werken zes hogescholen samen in zogenoemde joint degrees, daarbij wordt één opleiding door meerdere hogescholen ontwikkeld en aangeboden. Het gaat om Hogeschool Windesheim, Avans Hogeschool, De Haagse Hogeschool, Hogeschool Inholland, Saxion Hogeschool en natuurlijk Fontys Hogeschool. 

Voor elke master is één hogeschool ‘penvoerder’. Dat betekent dat een student zich bij een van de hogescholen inschrijft voor de betreffende master, maar dat dezelfde opleiding bij alle samenwerkende hogescholen wordt aangeboden, en dus op verschillende locaties gevolgd kan worden. Wel kunnen de hogescholen er een eigen accent aan geven dat aansluit bij de regio. Zo zal Fontys zich meer richten op de Industrial Engineering en Health Tech, sectoren die dominant zijn in de Brainportregio. [tekst gaat verder onder de foto] 

Een van de masters waarvoor Fontys penvoerder is, is de recent goedgekeurde opleiding AI Translator. Samen met Avans start Fontys in februari met de ontwikkeling ervan. “Met deze masteropleiding willen de hogescholen straks professionals afleveren die bedrijven en overheden kunnen helpen om AI praktisch inzetbaar te maken. De AI Translator analyseert voor een organisatie de kansen, bedreigingen, kwetsbaarheden en bedreigingen voor de inzet van AI”, licht Michael Franssen, manager development bij ICT en projectleider van de master, toe. 

Avans is penvoerder van de master Data Driven Business. Hierin staat het verzamelen, analyseren en visualiseren van data centraal om organisaties te helpen om betere beslissingen te nemen. Volgens Franssen is er opvallend veel vraag naar dergelijke professionals in AI en data. “Die behoefte zal alleen maar toenemen. Om die reden worden beide masters eveneens in deeltijd aangeboden, zodat ook mensen uit het werkveld kunnen instromen.” 

Expertise delen
Groot voordeel van een joint degree is dat je de ontwikkeling van een nieuwe opleiding als onderwijsinstelling niet helemaal zelf hoeft te doen, weet Franssen. “Je deelt je expertise, wat mogelijk ook leidt tot meer eenheid in het aanbod.” 

Of eenzelfde master aangeboden door meerdere hogescholen de concurrentie niet in de kaart speelt? Franssen denkt van niet. “Uitgangspunt is en blijft de student. Uiteindelijk worden alle hogescholen gefinancierd door de overheid om studenten op te leiden voor de arbeidsmarkt. Puur vanwege de afstand denk ik dat we niet in elkaars vaarwater zitten. In de praktijk kiezen studenten vaak voor een school in de buurt.” 

Goedkeuring
Voordat studenten zich daadwerkelijk kunnen aanmelden, moeten de nieuwe masters nog worden ontwikkeld en/of goedgekeurd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). 

Twee van de vijf opleidingen - Responsible AI Innovation en Transitie naar Gezondheid en Welzijn - starten naar verwachting in september dit jaar, voor de andere drie masters - Sustainability Transitions, AI Translator en Data Driven Business - kunnen studenten zich hoogstwaarschijnlijk inschrijven vanaf studiejaar 2026-2027. 

Van der Vorst, bij de Fontysgemeenschap ook bekend als columnist voor Bron, is al vaker met creatieve oplossingen gekomen voor digitale kwesties. Zo bedacht hij als alternatief voor Captcha het ‘mensvriendelijke’ Ceptcha. “Wereldwijd zijn er 192 websites die daar nu mee werken”, aldus Van der Vorst.

Nu heeft hij MMM-labels bedacht, waarbij MMM staat voor Me and My Machine. “Met dit idee hoop ik op een veel grotere wereldwijde standaard dan Ceptcha. Ik vind dit heel belangrijk en dat is ook de reden dat ik het heb gemaakt.”

De labels geven aan of en in welke mate je AI hebt gebruikt bij een productie. Er zijn vijf labels die elk hun eigen naam en logo hebben gekregen en waaraan in één oogopslag is af te zien hoeveel AI ergens bij is toegepast.

In mate van AI-gebruik aflopend zijn dat: lazy prompting (zo goed als alles door AI gemaakt), piggybacker (net als lazy prompting, maar met iets meer moeite gedaan om de juiste keuze te maken uit wat AI voorstelt), cyborg (uitgebreide prompting), handyman (AI slechts lichtjes gebruikt, bijvoorbeeld voor spellingscontrole of vertaling) en manmade (geen AI gebruikt).

Communiceren
“Je moet het goed uitleggen aan mensen, want niet iedereen begrijpt het even goed. De labels bepalen niet iets, dat doet de gebruiker. Maar je communiceert er wel over met iemand, en dat is mijn doel. Ik wil niet expliciet generatieve AI veroordelen. Maar wat ik veroordeel, is dat je er niet over communiceert in welke mate je het hebt gebruikt.”

Van der Vorst verwijst naar een tekst aan de muur in het gebouw TQ op Strijp-T waar Fontys ICT is gevestigd en hij lesgeeft. “De eerste zin van die tekst luidt: maak iedereen deelgenoot van hoe je het hebt gebruikt. Nou, dat dus.” [Tekst loopt door onder foto]

Zijn systeem is overigens niet specifiek bedoeld voor Fontys. “Iedereen kan er gebruik van maken. Al denk ik zelf wel dat de grootste winst te behalen is in het onderwijs. Er zijn studenten die echt net zo schrijven alsof het een AI-gegenereerde tekst is. Door die labels te gebruiken, kunnen zij duidelijk maken dat zij het zelf hebben geschreven. Of niet.”

Maar wie zegt dat een student, of wie de labels dan ook mag gebruiken, niet gewoon keihard liegt? “Natuurlijk. Ook als je het van tevoren vraagt, kunnen ze nog steeds liegen. Maar dan kun je er in elk geval het gesprek over voeren. En door ernaar te vragen, verander je het speelveld.”

Papers
Voor sommige taken en producties is het minder of zelfs niet gewenst dat AI wordt ingezet. De meeste journalistieke producties bijvoorbeeld. Of, afhankelijk van hoe het wordt ingezet, de rechtspraak. “En als het om onderwijs gaat: bij wetenschappelijke papers kan en mag het uiteraard hooguit een handyman- of cyborglabel hebben.”

En in de creatieve sector? Ach, wie ooit de documentaire ‘Zij gelooft in mij’ over André Hazes heeft gezien, weet dat het inzetten van hulpmiddelen niets nieuws is. “Die haalde er inderdaad het rijmwoordenboek bij om zijn teksten te schrijven. Zeker weten dat als hij nu nog had geleefd, dat Hazes dan van AI gebruik had gemaakt.”

Als het om zijn labels gaat, meent Van der Vorst dat er heel wat sectoren zijn waar die prima zijn te gebruiken. “In elk geval al overal waar overheden of instanties communiceren met cliënten, studenten, burgers, patiënten, noem maar op. Vroeger kreeg je brieven van bijvoorbeeld de gemeente waaronder dan stond vermeld: dit schrijven is automatisch gegenereerd. Zo moet je deze labels ook zien: het is gewoon een beleefde manier van doen.”

“DeepSeek bestaat al langer, maar wordt sinds kort ook als Open Source aangeboden”, stelt Saçan. “Dat betekent dat iedereen die een beetje handig is DeepSeek op zijn telefoon of laptop kan zetten. Terwijl je voor Chatgpt (OpenAi) of Gemini (Google) en andere Silicon Valley-bedrijven simpel gezegd op zijn minst moet inloggen en/of een abonnement moet hebben. Dat wordt ook wel ‘closed source’ genoemd.”

Er zijn meer Open source varianten zoals die van Meta. Maar de vraag is of die met net zo weinig chips werkt als het bedrijf DeepSeek over zijn chatbot beweert. “Dat is natuurlijk altijd de vraag: of dat ook echt waar is. Maar gezien de reactie op de beurs, zijn beleggers er niet gerust op.”

En het zal wellicht ook niet de laatste keer zijn dat er een reactie optreedt om dezelfde reden. “DeepSeek krijgt nu vooral veel aandacht. Maar het is slechts een van de Chinese spelers. Het bewijst hoe deze markt steeds meer een strijdtoneel wordt.”

Censuur
Wel geeft Saçan een waarschuwing af over DeepSeek. “Het lijkt even goed en volgens sommigen zelfs beter te werken dan ChatGPT en alle andere AI-programma’s die we al kennen. Maar er zijn toch wel verschillen. Zo is het duidelijk dat er door DeepSeek censuur wordt gepleegd. Als je bijvoorbeeld iets vraagt over het Tiananmenprotest dat in 1989 heel bloedig door de Chinese overheid werd neergeslagen, krijg je van DeepSeek geen antwoord.”

“Ook zijn er nogal wat vragen over privacy. Mocht je DeepSeek willen gebruiken, dan kun je dat het beste offline doen. Als je het programma ‘lokaal’ draait, is de kans veel kleiner dat er gegevens van je worden binnengehaald. Garanties dat dit niet gebeurt, zijn er niet. Maar het risico is wel kleiner.”

En ASML en al die andere hightechbedrijven in de Brainportregio? Moeten die nu vrezen voor een toekomst met veel minder vraag uit de markt en dus veel kleinere omzetten? “Ik denk het niet. De dip in de koersen is een tijdelijke, het is een schrikreactie van de markt. Maar dat zie ik wel weer goed komen. Ook de grote bedrijven in Amerika zitten niet stil.”

“Het bewijst echt wel hoezeer we ook in deze regio niet op één paard moeten wedden. En het geeft weer maar eens aan hoe disruptief AI kan zijn. Ook richting supply chains, zoals de leveranciers van hardware.”

Stel je voor: je bent sounddesigner en om je inkomsten te vergroten klus je na jouw studie bij als geluidstechnicus van een poppodium. Of je bent afgestudeerd conceptontwikkelaar die het eigen inkomen vergroot door af en toe social media post's te schrijven voor commerciëlere klanten. Grote kans, waarschuwt de Sociaal Economische Raad (SER), dat je inkomsten vanwege AI gaan dalen. 

De SER onderzocht welke risico's AI met zich meebrengt voor werk- en inkomen in de creatieve sector en publiceerde dit in een rapport. Voor het onderzoek sprak de SER met de Kunstenbond, vakbond van de creatieve en culturele sector. De Kunstenbond maakt zich zorgen over de effecten van AI op het (vaak) 'gestapelde inkomen' van creatieve zzp'ers, op de bescherming van het auteursrecht én over de kwaliteit van het gegenereerde werk t.o.v. authentiek werk. 

De creatieve sector kenmerkt zich door sterk gespecialiseerd taken maar is breder dan je zou denken. De sector omvat naast artiesten, kunstenaars en ontwerpers ook technici, ondersteunende diensten en bruggenbouwers vanuit allerlei achtergronden. De SER waarschuwt voor het risico op werk- en inkomensverlies doordat AI voor steeds meer artistieke taken wordt ingezet. 

Lager tarief
AI vervangt specifieke werkzaamheden die (creatieve) zzp'ers uitvoeren om het - vaak gestapelde - inkomen (m.a.w. opgebouwd uit meerdere inkomstenbronnen) stabiel te houden, door diezelfde taken gegenereerd en digitaal uit te voeren. Voor specifieke taken krijgen zzp'ers dan een lager tarief omdat ook AI ingezet kan worden. 

Ook het auteursrecht baart de Kunstenbond zorgen. Normaal gesproken worden kunstwerken auteursrechtelijk en intellectueel beschermd. Generatieve AI-toepassingen kunnen het werk veel goedkoper produceren: 'gescraped van het internet'. Het gegenereerde werk concurreert met het werk van de levende kunstenaars, zowel in betaling als in kwaliteit. Fair pay (eerlijke betaling) en fair practice (goed werkgeverschap) gelden nog niet voor de inzet van technologie. 

Met behulp van AI-technologie zijn ook nieuwe artistieke uitingen mogelijk met nieuwe manieren om inkomsten te genereren, zoals het voorbeeld van de gegenereerde (stem-) geluidproductie in het onderzoek van de SER. "AI is ook een kans, hoor....", lijkt de SER in een kleine paragraaf genuanceerd te willen zeggen. En inderdaad, AI is ook een kans voor sommigen, omdat het specifieke kennis, een strategie en inventiviteit vraagt om van je vakgebied, in combinatie met AI, een verdienmodel te maken. De SER benadrukt daarom nu het risico voor de groep zzp'ers die leven van meerdere opdrachtgevers en diverse klussen, waarvoor 'verdienmodel-gebruik' niet per se opgaat. 

Probleem
AI is écht interessant voor een specifieke groep mensen, waarvan de professionele link met AI voor de eigen professionele praktijk geheel voor de hand ligt. Maar als je naast je creatieve praktijk bijverdient als technicus, online marketeer of teksteditor is strategische kennis van AI voor die taak misschien bijzaak. Voorkomen dat jouw te dure taak geautomatiseerd wordt gaat ook niet. En daar schuilt precies het probleem. 

Half Fontys Academy of the Arts hangt van gestapelde inkomens aan elkaar. Dat geldt voor docenten, en zeker voor onze studenten, die uitstromen in een hybride beroepspraktijk met gestapelde - en dus kwetsbare - inkomens. Ik verzacht deze tekst daarom even niet met ook het beschrijven van de bejubelde AI-kansen. AI kan eerlijke concurrentie en behoud van inkomsten ondersteunen in de sector, als afspraken over fair pay en wettelijke regels ook in dat domein nageleefd worden. 

Mariska van Zutven is docent Beeldende Kunst & vormgeving en Fotografie & designstudio's bij Fontys Academy of the Arts in Tilburg.