Het Engelse woord ‘slop’ betekent rommel. Met allerlei AI-tools kunnen we laagwaardige content produceren waar niemand op zit te wachten. Bij tekst leidt de combinatie van feitelijk onjuist en lage kwaliteit tot onzinnige tekst vol met fouten.

Helaas beperkt AI-slop zich niet tot teksten, muziek en video’s die online worden geplaatst. Ook op de werkvloer zien we steeds vaker een e-mail of een document door AI gemaakt. Dit is work slop. Zo kreeg ik laatst een document van een collega met als toelichting: ‘Ik heb AI gebruikt, als de zinnen niet helemaal goed staan, dan komt dat door AI, het is maar dat je het weet’.

We zien dat studenten AI-gegenereerde portfolio’s samenstellen, met weinig zeggende content. Dit kun je portfolio slop noemen. Gemakzucht lijkt boven het leerproces te staan. Maar hoe voorkom je deze portfolio-slop?

Leer studenten eerst basiskennis over het vakgebied! Sluit dit af met een summatieve toets in een gecontroleerde omgeving. Leer ze daarnaast problemen analyseren nog voordat ze een AI-tool gaan gebruiken. Leer studenten vervolgens een AI-tool te doorgronden, goede input te geven, output kritisch te beoordelen en te valideren. Pas dan wordt AI niet als ‘allesweter’ gezien maar zullen studenten een AI-tool als hulpmiddel gebruiken.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie.

Zelf vergelijk ik het gebruik van AI met het gebruik van een navigatiesysteem in de auto: bepaalde delen van de hersenen kunnen we onbenut laten die we anders wel gebruiken. Natuurlijk moeten we AI niet vermijden, het is een onmisbaar gereedschap voor (toekomstige) professionals. Wel moeten we AI verstandig gebruiken, AI als assistent in plaats van AI als alleskunner.

We moeten kritisch leren denken, dit is essentieel. Kritisch denken is altijd belangrijk geweest, maar door AI wordt het belang versterkt. Zo liet een advocaat een pleidooi schrijven door ChatGPT, waardoor er verzonnen bronnen in zijn verhaal terechtkwamen.  Zijn verhaal klopte dus niet. Een luchtvaartmaatschappij kwam in de problemen omdat een chatbot kortingen beloofde die niet bestonden. De rechter vond vervolgens wel dat de kortingen moesten worden gegeven!

We moeten naast kritisch denken ook leren slim te prompten. Aan een AI-tool moet je duidelijk uitleggen wat je wilt!  Het resultaat van prompten is vaak middelmatigheid, het is tenslotte gebaseerd op statistiek! Hoe specifieker je kunt uitleggen aan een AI-tool wat je wilt, hoe beter het resultaat. We hoeven niet allemaal te leren programmeren of coderen. Juist dat kan AI heel goed. Gebruik AI slim om zelf sneller, beter en creatiever te werken. Blijf wel zelf nadenken, zo voorkom je de ‘underuse’- modus.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie.

Nvidia is een bedrijf dat supersnelle chips produceert en staat daardoor mede aan de basis van de AI-revolutie. Recentelijk speelde Huang in op de ontwikkelingen dat AI in staat is te begrijpen, denken en handelen. Deze toepassing van AI heet ‘agentic AI’.

Wat kunnen we leren van Jensen Huang? Een duidelijke visie geeft een helder beeld van wat de leider van een organisatie wil en hoe hij/zij de organisatie in de toekomst ziet. Een visie dient als fundament voor verandering. Door de grote impact van AI-ontwikkelingen dient elke organisatie zich snel aan te passen. 

Maar hoe ben je zelf als medewerker voorbereid als Joep Houterman, voorzitter cvb van Fontys, morgenavond een mail stuurt met de tekst: “Dit was je laatste werkdag bij Fontys zoals je deze kent, vanaf maandag werk je bij Fontys waar bij alles wat je doet je de mogelijkheden van AI maximaal dient te benutten”. 

Natuurlijk moet je niet wachten op zo’n mail. Je grootste bedreiging zijn niet de ontwikkelingen van AI, maar is je eigen passiviteit. Leer dus zoveel mogelijk over AI! Als AI werkzaamheden beter gaat doen dan wij ze kunnen doen, zijn we genoodzaakt de toegevoegde waarde van onszelf opnieuw uit te vinden.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie. Lees hier zijn eerdere columns voor Bron.

De impact van Artificial Intelligence (AI) is te ingrijpend om aan de afdeling IT over te laten. AI heeft namelijk het potentieel om de manier waarop organisaties werken volledig te veranderen. 

Dit type verandering wordt een transformatieve verandering genoemd. In het ideale geval begint een transformatieve verandering met een heldere strategie, waarbij AI een onderdeel van deze strategie hoort te zijn.

De impact van AI gaat verder dan het gebruik van nieuwe AI-tools. Volgens de medeoprichter van het techmagazine Wired, Kevin Kelly denken we te weten hoe technologie zich zal ontwikkelen, maar we worden door AI elke keer verrast. AI heeft geen agenda.

Bij veel veranderingen is duidelijk welk eindpunt wordt beoogd. Dit kun je rationeel benaderen via het ontwikkelen van plannen om deze vervolgens te implementeren. Bij een transformatieve verandering ga je een proces in waarbij het einddoel niet concreet kan worden vastgesteld. Dit vereist een verandering van mentaliteit van mensen en daardoor een verandering van bepaalde manieren van werken. 

Maar hoe kun je je hierop voorbereiden? Neem bijvoorbeeld eens een kijkje bij een andere organisatie. Zo ontwikkelen ze bij Radboud Universiteit ‘virtual humans’; via een beeldscherm heb je contact met een virtuele arts die je kan informeren over een medische ingreep. De eerste resultaten zijn positief, de patiënt wordt inhoudelijk goed geïnformeerd.

Als individu zullen we continue moeten leren over AI. Dit vergt een verschuiving van reactief naar proactief handelen, van vasthouden naar vooruitkijken. Het is de menselijke factor die het succes van een organisatie bepaalt.  

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie. Lees hier zijn eerdere columns voor Bron.

“Mijn agenda zit helemaal vol”, zei een collega tegen me. Als professional moet je de hele dag efficiënt werken, althans dat denken we. Het klinkt tegenstrijdig maar juist dan is het tijd om even niks te doen. Dit is lummelen, bewust niks doen. 

De term lummelen heeft een negatieve lading en dat is jammer. Je bent een beetje aan het rondhangen en schijnbaar niks nuttigs aan het doen. Lummelen wordt vaak gezien als tijd verspillen maar het is juist heel nuttig. Door te lummelen kun je je brein ‘leeg’ maken en ruimte maken, je kunt daarna beter nadenken en je prioriteiten scherp krijgen. Volgens Alan Lightman, hoogleraar menswetenschappen aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) levert juist te weinig niks doen schade op aan ons vermogen na te denken en te fantaseren.

Maar lummelen is niet gemakkelijk, we zijn het niet meer gewend en het is verleidelijk om snel je telefoon even te pakken. Echt niksen levert mentale rust op, het bevordert de kritische blik en laat je creativiteit opbloeien.

Een paar tips ‘niksen voor beginners’. Eet je boterhammen niet achter je computer op, maar ga een wandeling maken, bij voorkeur in het park of het bos. Ga fietsen of luister naar mooie muziek. Als je in de avond nergens meer energie voor hebt, kijk dan eens terug wat je die dag allemaal gedaan hebt. Plan voor de volgende dag een niksmoment in.

15 april is de Nationale Lummeldag. Zet het alvast in je agenda.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie

Wat zou de impact zijn van het veelvuldig gebruik maken van AI-tools zoals Copilot op ons kritisch denken? Een recent onderzoek van dr. Michael Gerlich gaf aan dat het gebruik van AI-tools samen lijkt te hangen met een afname in het kritisch denken. Dit zou komen door

De afname in kritisch denken geldt volgens Gerlich met name voor jongere deelnemers (17- 25 jaar), juist de leeftijd van onze student. Doordat AI kant-en-klare antwoorden geeft, bestaat de mogelijkheid dat de student deze antwoorden overneemt zonder verdere verdieping en controle op juistheid.

Kritisch denken houdt in dat je niet zomaar voor waar aanneemt wat je hoort of leest. Een kritische denker is nieuwsgiering, wil goed geïnformeerd zijn en is in staat een situatie vanuit meerdere perspectieven te bekijken. Kritisch denken is net als ballet, een onnatuurlijke bezigheid, het gaat niet vanzelf en vergt daardoor veel oefening.

Maar hoe blijf je kritisch denken in een AI-tijdperk? Beschouw AI niet als een geloofwaardige, vriendelijke en deskundige collega. AI lijkt intelligent, het creëert een gevoel van menselijke intelligentie met vertrouwen en empathie, maar het is niet meer dan een algoritme.

Leer betere vragen aan AI te stellen. Zorg daarbij dat je de output beter kunt controleren door gebruik te maken van meerdere informatiebronnen en relevante kennis.

Juist in een wereld vol met technologie is kritisch denken een essentiële vaardigheid. De grote uitdaging is om onderwijs te ontwerpen met AI waarbij studenten worden aangemoedigd om het kritisch denken (verder) te ontwikkelen.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie

Bijna elke dag is er wel iets nieuws te melden over een AI-toepassing. Zo is er momenteel veel aandacht voor ‘AI-agents’. Terwijl ChatGPT je ideeën geeft over bijvoorbeeld je vakantie, plant de AI-agent je vakantiedagen, regelt de opvang van je hond en boekt en betaalt je reis.

Naast dat AI veel goeds brengt, zoals in de medische wereld waar AI wordt ingezet bij het opsporen van tumoren, is er ook een keerzijde: de risico’s van AI zoals discriminatie door vooringenomenheid van algoritmen, manipulatie en privacy-schending. De Europese AI Act, de AI-verordening, heeft als doel de Europese burgers te beschermen tegen deze risico’s. 

Een minder bekend maar belangrijk aspect van de EU AI Act is de verplichting om vanaf februari 2025 AI-geletterd te zijn. Organisaties moeten zorgen voor AI-geletterdheid bij hun werknemers. Maar je kunt als medewerker zelf ook in actie komen.

Vrij vertaald omvat AI-geletterdheid Praktische toepassing, Impact en Techniek (P.I.T). Praktische toepassing omvat het kunnen werken met de relevante AI-toepassingen binnen je vakgebied. Impact gaat over kennis van de laatste AI-ontwikkelingen binnen je vakgebied zoals AI-agents, privacy- en ethische kwesties, kritisch denken over de AI-output en ook over de EU AI Act zelf. Techniek omvat het voorstellingsvermogen van wat zich ‘onder de motorkap’ afspeelt. Hiervoor heb je statistische kennis en kennis over algoritmen nodig.

Ga aan de slag! De fase van AI-pionieren lijkt voorbij, we zijn aangekomen bij AI-professionaliseren. Volg bijvoorbeeld een relevante cursus, ga naar een congres, luister een podcast en lees een relevant boek.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie.

In het boek ‘Verslaafd aan ons eigen gelijk’ introduceert de filosoof Lammert Kamphuis de term ‘perspectivistische lenigheid’. Kamphuis bedoelt geen fysieke maar mentale lenigheid. Perspectivistische lenigheid is het vermogen om een situatie vanuit meerdere perspectieven te bekijken. Je komt daardoor los van vastgeroeste overtuigingen. 

Al eerder zei Friedrich Nietzsche dat ‘de waarheid niet bestaat, maar dat er alleen perspectieven zijn’. Maar hoe kom je dan los van het idee dat je gelijk hebt? Het begint met een open houding en de bereidheid om je eigen overtuigingen en aannames in twijfel te trekken. 
Hierbij vijf tips!  

1)    De waarheid bestaat niet. Wees daarom genuanceerd in je mening. Hierdoor ontstaat het besef dat je je kunt vergissen.

2)    Lees romans en biografieën; je gaat op reis in een andere wereld en in het leven van iemand anders. Lees ook goede kranten met verschillende invalshoeken!

3)    Durf kritische vragen te stellen. Een goed geformuleerde kritische vraag komt voort uit oprechte nieuwsgierigheid.

4)    Draai je oordeel eens om. Als je bijvoorbeeld denkt: ‘Het Talent Gericht Onderwijs’ (TGO) is fantastisch!', probeer dan eens drie redenen te bedenken waarom het ook anders zou kunnen. Zoek naar argumenten voor ‘het andere standpunt’.

5)    Ga eens in gesprek met mensen van buiten je directe familie- en vriendenkring.

Mocht ik me vergist hebben met deze column, laat het mij weten. Het zal me helpen mijn eigen overtuigingen en aannames in twijfel te trekken. Ik wens alle lezers van deze column een ‘perspectivistische lenigheid’ voor het jaar 2025.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie & Communicatie. 

Onderzoekers, managers, politici en zelfs columnschrijvers verwarren bewust of onbewust de begrippen correlatie en causaliteit. 

Bij correlatie is er alleen een statistische samenhang tussen twee variabelen. Zo is er een samenhang tussen de lengte en het gewicht van mensen. Lange mensen zijn in het algemeen zwaarder en korte mensen zijn lichter. Natuurlijk zijn er ook kleine mensen die zwaarder zijn dan lange mensen.

Bij causaliteit is er een direct verband tussen oorzaak (A) en gevolg (B). Je eet een banaan en je hongergevoel is weg! Er is pas sprake van causaliteit als aan drie voorwaarden wordt voldaan:
- A gaat in de tijd vooraf aan B 
- er is sprake van covariantie, beide variabelen, A en B, veranderen altijd samen 
- de relatie tussen A en B kan niet door een andere variabele worden verklaard. Met andere woorden alternatieve verklaringen moeten worden uitgesloten. 
Als er veel ijsjes op het strand worden verkocht, stijgt het aantal verdrinkingen. Hier is correlatie maar geen causaliteit! Er is causaliteit tussen de buitentemperatuur en zwemmen in de zee!

Onze hersenen zijn er op gericht om snel relaties te leggen tussen A en B om vervolgens een conclusie te trekken. Het is belangrijk deze neiging te onderdrukken. Terug naar de titel van deze column. Een te snelle conclusie is dat er een causaal verband is. Er zijn alternatieve verklaringen mogelijk. Zo kan een stijging in aanmeldingen voor een studie zomaar veroorzaakt zijn door een fantastische voorlichting tijdens de open dag!

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

We kennen allemaal de ‘

Het idee van de brainstormsessie is gebaseerd op de gedachte dat de groep slimmer is dan het individu. Dit wordt ‘de slimheid van de groep’ genoemd. In 2005 schreef James Surowiecki hierover een boek met als titel ‘The Wisdom of Crowds’. Het idee is dat we met zijn allen meer weten en betere inschattingen kunnen maken. Toevallige inschattingsfouten van de individuen heffen elkaar op. 

Wanneer in een winkelcentrum aan voorbijgangers wordt gevraagd hoeveel knikkers in een grote pot zitten, is de kans groot dat het gemiddelde van de gegeven antwoorden het werkelijk aantal knikkers benadert. Bij een ander experiment lieten onderzoekers een groep studenten het antwoord schatten op een aantal vragen zoals ‘hoe groot is de lengte van de grens tussen Zwitserland en Italië? Wat bleek? Als de leden van de groep onafhankelijk van elkaar het antwoord gaven, was het gemiddelde dicht bij de werkelijke lengte. 

Vervolgens mochten ze elkaars antwoorden zien en daarna de inschattingen aanpassen. Het nieuwe gemiddelde, dus na onderlinge beïnvloeding, lag verder af van de werkelijke lengte. Dit wordt het ‘effect van de sociale invloed’ genoemd, in de groep raakt de wijsheid dus verloren!

Zo is ook het resultaat van de ‘brainstorm met post-it’-sessie, een gemiddelde oplossing in plaats van de beste oplossing.

Wil je echt nieuwe of goede ideeën ophalen? Laat mensen dan vooral alleen werken.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC. Zijn eerdere columns voor Bron vind je hier. 

Veel projecten starten met een fantastisch idee, veelal gecombineerd met een sterk optimisme. Het is zeker leerzaam als er na afloop van een project wordt geëvalueerd: wat ging goed en wat niet?        

De psycholoog Gary Klein kwam met het idee om een evaluatie niet achteraf maar juist vóóraf aan een project te doen; geen post-mortum analyse maar een pre-mortum analyse.

Hoe gaat een pre-mortum analyse in zijn werk? Het vertrekpunt is de glazen bol: stel je voor het is zes maanden later en het project is mislukt. Je start met het opschrijven van redenen waarom het is mis gegaan. Vervolgens kies je die ‘problemen’ uit die kunnen optreden waarvan de impact groot is en die voorkomen hadden kunnen worden. De oorzaken van toekomstige mislukkingen kunnen op die manier vervolgens worden aangepakt. 

Het is niet gemakkelijk om bij een project een pre-mortum analyse op de agenda te krijgen. Projectleiders zijn vaak aan het begin uitermate positief over het project terwijl de overige projectleden en andere betrokkenen veelal de ruimte niet voelen mogelijke twijfels en problemen ter sprake te brengen. Je wilt tenslotte door anderen niet als de pessimist worden gezien. Door de pre-mortum analyse levert de pessimist met zijn kritisch denken juist een bijdrage aan het project. Bij een pre-mortum analyse is kritisch denken niet alleen toegestaan maar zelfs vereist! De kritische collega wordt ineens de held!

Het is geen garantie voor succes maar als een probleem duidelijk is, is de oplossing veelal verrassend eenvoudig.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

De tijd van leuke plaatjes maken met AI en zien dat de presentator ook Chinees en Russisch spreekt is wel voorbij. Veel relevanter, voor iedereen van studenten tot professionals, is te doorzien wat de impact van AI op je business is. 

Zo kreeg ik tijdens een presentatie over AI aan ondernemers de volgende vraag: ‘Ik wil iets met AI in mijn bedrijf, wat kan ik doen?’ Begin door te kijken naar een specifiek probleem of uitdaging binnen je organisatie. Kijk vervolgens of AI een mogelijke oplossing kan bieden. 

Zo heeft de KLM onderzocht hoe AI kan bijdragen om voedselverspilling tegen te gaan. Met succes, KLM bespaart ruim 100.000 kilo aan maaltijden. Met een AI-model, getraind met historisch data, kan er worden berekend hoeveel maaltijden er nodig zijn. Gemiddeld komen namelijk 3 tot 5% van de passagiers niet opdagen. 

Dit AI-model wordt met recentere data steeds beter getraind. Bij KLM kan tijdig de ‘no show’ per individuele vlucht worden bepaald, wat leidt tot een aanzienlijke besparing van voedsel. 

Vervolgens kijk je verder waar AI kan bijdragen aan bijvoorbeeld het verbeteren van de service naar de klant. Zo helpt AI ook bij het annuleren van vluchten bij extreem weer. Als je vroegtijdig weet welke vluchten moeten worden geannuleerd, hoeft de klant niet naar de luchthaven te komen.

Je kunt starten met AI, ook al heb je geen diepgaande technische kennis. Leer wel zoveel mogelijk over AI zodat je de vertaalslag van AI naar je business kan maken. Start vanuit een probleem en experimenteer, kijk hoe anderen dit doen en evalueer!

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

Maar er is meer nodig dan alleen een gelukstreffer en dat is sagacity! Sagacity is de fijngevoeligheid om datgene wat is gevonden op juiste waarde in te schatten. Kennis, nieuwsgierigheid en doorzettingsvermogen vormen de basis van sagacity!  

Zo is het antibioticum penicilline ‘per ongeluk’ ontdekt door de Schotse arts Alexander Fleming. Na een korte vakantie kwam Fleming terug in zijn laboratorium en constateerde dat een van zijn kweekschaaltjes met bacteriën niet goed was afgesloten. In dat schaaltje was een schimmel gaan groeien. 

Fleming had kunnen denken: ‘wat een pechvogel ben ik’ om vervolgens alles weg te gooien. Maar Fleming ging verder met onderzoek en ontdekte dat rondom die schimmel de bacteriën werden gedood. De schimmel scheidde namelijk een stof uit. Deze stof kennen we nu als penicilline. 
Bij Fleming was zowel sprake van serendipity als sagacity! 

We kunnen serendipity een handje helpen. Na onze vakantie komen we namelijk ook terug voor het Fontys for Society event. Het zou zomaar kunnen dat er tijdens dit evenement toevallige ontmoetingen zijn met als resultaat boeiende en onverwachte nieuwe ideeën.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie en Communicatie

Het verhaal in het boek ‘Onze ijsberg smelt’ van John Kotter speelt zich af op een ijsberg in de zuidelijke ijszee. Daar leeft een pinguïnkolonie. De pinguïns gaan ervan uit dat hun leven en leefomgeving altijd dezelfde blijft. Maar op een dag wordt dit vredige beeld wreed verstoord door pinguïn Fred. Fred constateert dat de ijsberg in rap tempo aan het smelten is. 

Aanvankelijk wordt er door de pinguïnkolonie aan getwijfeld of dit wel klopt, daarna breekt er paniek uit, gevolgd door tegenstrijdige plannen. Uiteindelijk wordt op basis van samenwerking en vertrouwen de vaste woonplek losgelaten en komt de nadruk te liggen op het gemeenschapsgevoel van de kolonie, onafhankelijk van de plek waar ze wonen.  

De ontwikkelingen rond AI zijn voor ons als de smeltende ijsberg voor de pinguïns. Volgens de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2021) wordt AI aangemerkt als een systeemtechnologie. Een systeemtechnologie verandert een samenleving fundamenteel. Ook voor het onderwijs is AI een ontwrichtende technologie met een blijvende impact.

AI heeft invloed op alle drie de onderdelen van de constructive alignment-driehoek: de leeruitkomsten, de onderwijsactiviteiten en de wijze van toetsing. Wat kunnen we leren van de parabel van de pinguïnkolonie? Het gaat over samenwerken, communicatie, vertrouwen en goed management. En het begint met een ‘sense of urgency’ waardoor voor iedereen duidelijk wordt dat niet veranderen geen optie is. Dit vraagt om een proactieve houding van ons allemaal.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

Het valt niet mee om toe te geven dat je geen gelijk hebt. Vaak worden in een discussie allerlei feiten uitgewisseld en zijn we het hooguit eens met elkaar dat we het niet eens zijn. Met zo’n discussie schiet je niks op. Volgens filosoof Lammert Kamphuis zijn we zelfs verslaafd aan ons eigen gelijk. In de psychologie wordt dit verschijnsel cognitieve dissonantie genoemd. Maar wat is dat precies?

Cognitieve dissonantie is een vervelend gevoel als je iets ziet, denkt of hoort wat niet in overeenstemming is met je eigen overtuiging. Dat vervelend gevoel, de dissonantie, willen we graag verlichten om de eigen handel- of zienswijze te rechtvaardigen. Stel je hebt net een vliegvakantie geboekt naar een ver land. De meesten van ons willen dan niet horen dat vliegen milieuschade met zich meebrengt. Je gaat je keuze goed praten ‘ik vlieg maar twee keer per jaar en ga vaak met de trein’. 

Valt er iets tegen te doen, je eigen handels- of zienswijze rechtvaardigen? Je kunt het in ieder geval proberen! Probeer eens drie argumenten te vinden die in strijd zijn met jouw eigen overtuiging. En pas op voor mensen die alles zeker weten!  De Britse filosoof Bertrand Russell constateerde dat de domkoppen in de wereld overlopen van zelfoverschatting, terwijl de slimmeriken een en al twijfel zijn.

Zo zei ik laatst ‘sorry’ tegen mijn vrouw en ze reageerde verbaasd: ‘Heb ik dan gelijk?’ Ik antwoordde: ‘Nee, je hebt geen gelijk maar je krijgt gelijk’. Ook een geval van cognitieve dissonantie, denk ik.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

In het hoger onderwijs leiden wij studenten op om complexe problemen op te lossen. Maar er zijn problemen met problemen, drie om precies te zijn.

Het eerste probleem is dat het geformuleerde probleem vaak niet het echte probleem is. Als er bij een bedrijf sprake is van een omzetdaling, dan is de voor de hand liggende reactie dat er een marketingactie wordt bedacht om de omzet weer op peil te brengen. Maar de omzetdaling hoeft niet het echte probleem te zijn, de omzetdaling is veelal een symptoom. Het echte probleem is dan bijvoorbeeld dat B-klanten niet doorgroeien naar A-klanten.

Het tweede probleem is dat we denken dat we leren problemen op te lossen door problemen op te lossen. Maar voordat we het probleem kunnen oplossen, is specifieke kennis van en ervaring binnen het vakgebied noodzakelijk. Om bijvoorbeeld goed te leren schaken is het noodzakelijk de spelregels te kennen en te oefenen met schaakpuzzels.

Het derde probleem is dat we problemen zien als iets onwenselijks. Het woord ‘probleem’ geeft een soort schrikreactie in onze hersenen. Maar bekijk het positief. Een ondernemende schoenenverkoper ging naar een Afrikaans land en zag dat niemand op schoenen liep. Teleurgesteld kwam hij terug naar Nederland en zei: ‘Ik heb een probleem. Niemand draagt daar schoenen, dus ik kan daar nooit schoenen verkopen!’. Een andere schoenenverkoper ging een jaar later en kwam terug in Nederland en zei: ‘Dit is geweldig! Er loopt nog niemand op schoenen. Ik kan daar heel veel schoenen gaan verkopen!

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

Het woord 'portfolio' is afgeleid van het Italiaanse 'Portare Foglio', wat letterlijk 'het dragen van papieren' betekent. Het begrip portfolio komt uit de kunstwereld, het is een map waarmee een kunstenaar zijn werk kan presenteren.

In het hoger onderwijs wordt de laatste jaren in toenemende mate gewerkt met portfolio’s en in het verlengde daarvan met portfolio-assessments. Een portfolio bevat bijvoorbeeld een door een student geschreven businessplan inclusief een reflectie over zijn eigen leerproces. Een portfolio-assessment is een goed instrument voor de beoordeling op het niveau van Laten zien en Doen van de pyramide van Miller. 
Veelal wordt een portfolio-assessment gehouden in de vorm van een criteriumgericht interview, een CGI. Dit is een vraaggesprek tussen beoordelaars en de student waarin de beoordeling van het portfolio plaats vindt. Het beoordelen van portfolio’s met een CGI is tijdintensief, maar je krijgt er wat voor terug! Het geeft de mogelijkheid tot betrouwbare en valide toetsing!

En toen kwam generatieve AI, zoals ChatGPT. Met behulp van AI genereer je eenvoudig en snel een businessplan én een reflectie. Uit een Harvard-onderzoek blijkt zelfs dat businessplannen geschreven met AI 40% beter zijn dan zonder AI. Daarom is het belangrijk dat we onze studenten leren werken met generatieve AI.

Maar als we de impact van AI op toetsing negeren en op de oude wijze doorgaan, krijgen we wat de Duitsers een Verschlimmbesserung noemen. We denken dat we de toetsing verbeteren, maar het wordt juist minder.

En is het ‘game over’ voor het portfolio-assessment? Ik denk het wel. In ieder geval zullen we het gebruik van portfolio’s en portfolio-assessments kritisch tegen het licht moeten houden.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij Fontys Economie en Communicatie.

‘Hello darkness, my old friend’, zo begint het nummer The Sound of Silence van Simon & Garfunkel. Paul Simon heeft het nummer geschreven als reactie op de moord van John F. Kennedy. Zowel de tekst als de muziek van ‘Het geluid van stilte’ is aangrijpend. Het thema van dit lied is het onvermogen van de mens om met de ander te communiceren. Het gaat over praten zonder iets te zeggen en horen zonder te luisteren.

En toen zag ik via LinkedIn op YouTube The Sound of Silence - Slaves of Technology. Hierin zit de boodschap dat we ‘slaven van de technologie’ zijn geworden. En dat komt niet door de technologie, het is de wijze hoe wij hiermee omgaan. In een restaurant zijn we meer bezig met Whatsapp, Tiktok en Instagram dan met degene tegenover ons. Gemiddeld brengen we meer dan zes uur per dag achter een scherm door.

Ook bij Fontys zie ik studenten en collega’s veel achter schermen. En ja, ik ook. Echte communicatie gaat niet over zenden en ontvangen maar over begrijpen en verbinden. Juist daarvoor is rust en ruimte nodig waar we de ander kunnen horen en zien. Ook bij Fontys kunnen we dat realiseren! 

Laten we starten met ‘De dag van de verbinding’ voor betekenisvol contact. Een dag zonder de virtuele wereld. Iedereen is dan op de campus zonder communicatie met de buitenwereld. Dan kunnen we ook de tweede regel van de ‘The Sound of Silence’ met elkaar realiseren ‘I’ve come to talk with you again’.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

Tijdens een presentatie over

Maar Analytisch denken is het juiste antwoord. Dit heeft een toelichting nodig. Een analytische denker bekijkt een probleem of een strategie vanuit diverse invalshoeken. Een analytische denker kan werken vanuit deelproblemen en weet het verschil tussen correlatie en causaliteit. Voor- en nadelen van iedere mogelijke oplossing worden door hem afgewogen. Na een keuze voor een oplossing trekt hij navolgbare conclusies. 

Een analytische denker zorgt ervoor dat feiten en meningen van elkaar worden gescheiden en weet de door hem gebruikte bronnen op waarde in te schatten. Op de vraag aan ChatGPT, een prompt, hoe de arbeidsmarkt er in de toekomst uitziet, is het (door mij ingekorte) antwoord dat we ons meer moeten concentreren op strategische besluitvorming. Naast het stellen van de juiste vragen aan ChatGPT, is het van belang dat studenten leren de antwoorden van ChatGPT kritisch te beoordelen.

Juist in een wereld waarin AI steeds prominenter aanwezig is, is analytisch denken een steeds belangrijkere vaardigheid. Het goede nieuws is dat analytisch denken is te leren. Het gaat alleen niet vanzelf, net als leren tennissen vergt het veel oefening. Het is de taak van elke opleiding om studenten op te leiden met deze ‘future skills’.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business. Hij geeft inspiratiecolleges over AI. 

Ik kan ook zo beginnen: ‘Er was eens een opleiding die koos voor formatief toetsen………’. In mijn sprookje over formatief toetsen lijkt de les dat formatief toetsen summatief toetsen in feite overbodig maakt. Je hoeft namelijk niet twee keer te toetsen. Tot nu toe klinkt het logisch. Twee keer is één keer teveel. Alleen deze redenatie klopt niet. Formatief toetsen bestaat niet! Toetsen is namelijk beoordelen of iemand voldoet aan een bepaalde meetlat. Bij het voldoen aan deze meetlat worden studiepunten toegekend. Bij ‘formatief’ ontbreekt de meetlat en ontbreekt het oordeel.

Ook de volgende veelgehoorde redenatie is vreemd: summatief toetsen is de optelsom van een aantal formatieve toetsmomenten; een meting is de optelsom van niet-metingen. Kunt u het nog volgen?

Wat is dan de oplossing? Kies voor een formatieve richtinggevende dialoog ter voorbereiding op een summatieve toets. Het praktijkexamen voor het autorijbewijs is hier goed mee te vergelijken. Een kandidaat ontvangt feedback tijdens zijn rijlessen met als doel goed te leren rijden en daarmee het praktijkexamen te halen.

Hiermee voorkom je dat het sprookje over formatief toetsen, bijvoorbeeld tijdens een visitatie, een Schrekmärchen wordt.

Boudewijn Raessens is associate lector Marketing bij Fontys Economie & Communicatie in Eindhoven.